Βιοηθική

Η βιοηθική είναι ένας νέος επιστημονικός κλάδος που δημιουργήθηκε εξαιτίας της ραγδαίας βιοτεχνολογικής ανάπτυξης στους τομείς της ιατρικής, της βιολογίας και της βιοιατρικής. Η εν λόγω επιστήμη διερευνά ηθικά ζητήματα και ερωτήματα που αφορούν κατά βάση τα δικαιώματα ασθενών, τις σχέσεις ιατρού-ασθενή και νοσηλευτικού προσωπικού, την έκτρωση, την ανθρώπινη κλωνοποίηση, την ευθανασία, τις μεταμοσχεύσεις, την ευγονία και άλλα βιοτεχνολιγικά και γενετικά ζητήματα.

Η βιοηθική είναι μια ηθική δραστηριότητα που εξετάζει μέχρι το πού νομιμοποιείται ο άνθρωπος να παρεμβαίνει στο γονιδίωμα του συνανθρώπου του. Λειτουργεί συμβουλευτικά, επισημαίνει τα προβλήματα και προτείνει λύσεις συμβατές με την ηθική για τα σύγχρονα επιστημονικά προβλήματα.

Στη σύμβαση για την προστασία των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας του ανθρώπινου όντος για τις εφαρμογές της βιολογίας και της ιατρικής που υπέγραψαν τα κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης απαγορεύεται οποιαδήποτε παρεμβολή με σκοπό τη δημιουργία ανθρώπινου όντος γενετικά όμοιου με άλλο ανθρώπινο ον, ζωντανό ή νεκρό. Επιπλέον απαγορεύεται κάθε είδους διάκριση εναντίον ατόμου με βάση τα κληρονομικά του χαρακτηριστικά.

Στην Ελλάδα το 1998 συστάθηκε Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής που είναι το επίσημο γνωμοδοτικό όργανο σε θέματα βιοηθικής με συμβουλευτικό ρόλο.

Η αναγκαιότητα είναι πασιφανής, διότι:

·        Η εκρηκτική πρόοδος των βιοϊατρικών επιστημών, δημιουργεί νέα δεδομένα, που ανατρέπουν τη μέχρι τώρα εικόνα που έχει σχηματίσει ο άνθρωπος για τον εαυτό του.

·        Μεταλλαγμένα βακτήρια, μολυσματικότητα σε στελέχη ιών και βακτηρίω, γενετικά τροποποιημένα προϊόντα στο περιβάλλον, η κλωνοποίηση και τα όριά της οδηγούν στην ανάγκη σαφούς προσδιορισμού των ορίων της επιστήμης, με στόχο την προστασία της ανθρώπινης ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος από την ανεξέλεγκτη εφαρμογή των επιστημονικών ανακαλύψεων

·        Η μέχρι τώρα νομοθεσία δεν καλύπτει τις ανάγκες νομιμότητας της επιστημονικής έρευνας, χρειάζονται νέες νομοθεσίες που να λειτουργούν ρυθμιστικά στη νέα κατάσταση που δημιούργησε ομολογουμένως η επιστημονική επανάσταση.

·        Υπάρχει κίνδυνος να εφαρμοστούν πρακτικές ευγονισμού, με απροσδιόριστα αποτελέσματα για το μέλλον της ανθρωπότητας.

·        Υπάρχει φόβος και καχυποψία για τα επιτεύγματα της βιοϊατρικής, φαινόμενα που ενδεχομένως θα υπερβεί ο άνθρωπος έχοντας ως σύμμαχο τη γνώση και τη νομική προστασία.

·        Υπάρχουν επιστήμονες που προβαίνουν σε πειραματικές στοχεύσεις αμφιλεγόμενης σκοπιμότητας.

·        Υπάρχουν επιστήμονες που πέφτουν στην πλάνη της δυνατότητας και της αναγκαιότητας.

·        Μ’ αυτήν προστατεύεται η ανθρωπότητα από τη μνησικακία ορισμένων επιστημόνων, που θεωρούν την επιστήμη ως μέσο προβολής της αρρωστημένης τους προσωπικότητας. Η βιοηθική υπάρχει για να προστατεύσει την επιστήμη από λανθασμένες στοχεύσεις και όχι για να περιορίσει το εύρος της δράσης της, ούτε τη στοχοθεσία της, ούτε την ελευθερία του επιστήμονα. Πρόκειται για μια ηθική δραστηριότητα που σχετίζεται με την δράση επιστημόνων και καθορίζει τα πλαίσια της νομιμότητας μέσα στα οποία μπορούν να κινηθούν οι πρώτοι και μάλιστα τα πλαίσια αυτά είναι αποτελέσματα αυτοθέσμισης από επιτροπές επιστημόνων.  Είναι επόμενο ότι η βιοηθική δεν περιορίζει την επιστημονική ελευθερία ούτε αναστέλλει την επιστημονικής δράση, αντίθετα είναι μια αναγκαιότητα των ίδιων των επιστημόνων, προκειμένου το έργο τους να αποκτήσει ένα ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα. Διαφορετικά, χωρίς τη βιοηθική οι βιοϊατρικές επιστήμες και οι επιστήμονες θα συγχέουν την ελευθερία με την ασυδοσία.

ΓΕΝΕΤΙΚΉ- ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΊΑ : ΕΥΧΉ Ή ΚΑΤΆΡΑ;

 Αν ο 20ς αιώνας συνδέθηκε με την άνευ προηγουμένου ανάπτυξη της φυσικοχημείας, ο 21ος δίνει το προβάδισμα στην μοριακή βιολογία, τη βιογενετική και τη βιοτεχνολογία, σ’ επιστήμες δηλαδή στις οποίες εντός μίας σχεδόν δεκαπενταετίας (1990-2005)σημειώθηκαν τόσες εξελίξεις όσες δεν είχαν πραγματοποιηθεί σε διάστημα 100 ετών. Η διείσδυση στο DNA φυτών, ζώων ή ανθρώπων και η χαρτογράφησή του μας εισάγει σε νέες εποχές, άγνωστες προς το παρόν, στις οποίες ο άνθρωπος έχοντας ανακαλύψει το μυστικό της ζωής, ίσως αυτοαναγορευθεί σε Θεό, αφού θα πετύχει ό,τι τα έως τώρα περιορισμένα νοητικά του πλαίσια του απαγόρευαν.

Η γενετική, κλάδος της βιολογίας, ερευνά τα φαινόμενα της κληρονομικότητας και μελετά τους τρόπους για τη βελτίωση ή αλλαγή των γενετικών δεδομένων. Επιδιώκει να κατανοήσει τον γενετικό κώδικα των φυτικών και ζωικών όντων, για να παρέμβει στους μηχανισμούς μετάδοσης των κληρονομημένων χαρακτηριστικών, να διορθώσει πιθανές ανωμαλίες ή να βελτιώσει τον γενετικό εξοπλισμό και να δημιουργήσει νέα αναπτυγμένα είδη. Υπ’ αυτή την έννοια συνδέεται άμεσα με την ευγονική. Φιλοδοξεί μάλιστα να διατυπώσει μια ολιστική θεωρία που θα απαντά σε αμέτρητα ερωτήματα του ανθρώπου για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του.

Μολονότι ενοχοποιείται για πολλά, κι ίσως επειδή ενοχοποιείται, αγωνίζεται ν’ αποδείξει την ενότητα της ζωής, το ενιαίο μ’ άλλα λόγια του γενετικού κώδικα για όλα τα είδη και τα πλάσματα του πλανήτη μας. Στα ερευνητικά της αντικείμενα εντάσσονται οι μεταλλάξεις, οι σημειούμενες, δηλαδή, αλλαγές στο γενετικό υλικό από παράγοντες εξωγενείς, όπως λόγου χάρη η έκθεση στην ηλιακή, κοσμική, εκπεμπόμενη από κοιτάσματα ακτινοβολία κλπ. Οι γενετιστές τις κατατάσσουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τις ολιγάριθμες γονιδιακές και τις πολυάριθμες χρωμοσωμικές. Οι πρώτες ευνοούν την γενετική ποικιλότητα (την πολυμορφία δηλαδή των οργανισμών)και την εξέλιξη των ειδών. Οι δεύτερες συνδέονται με πολλές κληρονομικές ή μη ασθένειες, όπως ο καρκίνος, το AIDS, η θαλασσαιμία, κλπ.

Με την Γενετική συνδέεται/συνάπτεται άρρηκτα η Βιοτεχνολογία η οποία συνδυάζοντας την επιστήμη με την τεχνολογία αποβλέπει στην ευρείας κλίμακας παραγωγή, από ζωντανούς οργανισμούς, χρήσιμων προϊόντων.Η τελευταία στηριζόμενη σε τεχνικές καλλιέργειας και ανάπτυξης μικροοργανισμών και σε τεχνικές ανασυνδυασμού του DNA συνεισφέρει τα μέγιστα σε τομείς όπως η Ιατρική, η γεωργία, κτηνοτροφία, βιομηχανία ή η οικολογία.

Στην ιατρική η βιοτεχνολογία συμβάλλει αποτελεσματικά τόσο στη διάγνωση και θεραπεία μιας ασθενείας όσο και στην πρόληψη αυτής. Για την ίαση πολλών ασθενειών απαιτείται η χρήση πρωτεϊνών που παράγονται ταχύτατα με την τεχνική του ανασυνδυασμένου DNA. Η ινσουλίνη, οι ιντερφερόνες, η αυξητική ορμόνη, τα μονοκλωνικά αντισώματα θεωρούνται πια εκ των ων ουκ άνευ για την καταπολέμηση επικίνδυνων καταστάσεων.Αν συνυπολογίσουμε τα εμβόλια, τα αντιβιοτικά ή τη γονιδιακή θεραπεία (για το AIDS) τότε μπορούμε να πάρουμε μια μικρή έστω ιδέα για το μέγεθος της συνεισφοράς της σε επίπεδα πρόληψης και θεραπείας.

Ευεργετική αποδεικνύεται επίσης στο χώρο της γεωργίας και κτηνοτροφίας. Επειδή ο παρών, ανερχόμενος σε 6. δίσεκατομμύρια πληθυσμός, το 2050 θα φτάσει τα 8,5δις, χρειαζόμαστε απαραίτητα αυξημένες ποσότητες φυτικής και ζωικής τροφής τις οποίες υπόσχεται /εγγυάται η γενετική μηχανική. Προσθέτοντας νέα γονίδια στον οργανισμό καθιστά εφικτή τη δημιουργία, σε σύντομο χρονικό διάστημα, γενετικά τροποποιημένων ζώων και φυτών που όχι μόνο θα είναι ανθεκτικά σε ασθένειες ή φθορά αλλά και θα παραγάγουν πολλαπλάσιες ποσότητες προϊόντων. Οι νέοι, προκύπτοντες διαγονιδιακοί, μεγαλύτερης ζωής φυτικοί ή ζωικοί οργανισμοί, έχουν ήδη αξιοποιηθεί από παλιότερες δεκαετίες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν η σόγια, το καλαμπόκι, το βαμβάκι, η ελαιοκράμβη, ο καπνός. Ο τροποποιημένος γονότυπός τους τα καθιστά ανθεκτικά σε παράσιτα ή έντομα και μειώνει κατακόρυφα τον κίνδυνο της μικρής παραγωγής. Τα διαγονιδιακά πάλι ζώα(αγελάδες, πρόβατα, χοίροι, αίγες, ιχθύες),τα προκύπτοντα δηλαδή από την προσθήκη στο γενετικό τους υλικό γονιδίων από άλλα είδη έχουν τη δυνατότητα να παράγουν πρωτεΐνες, ορμόνες( ινσουλίνη, αντιθρυψίνη, αυξητική ορμόνη) άμεσα χρήσιμες για τον άνθρωπο και μεγάλες ποσότητες σάρκας ή γάλακτος, όπως λόγου χάρη η περίπτωση των γενετικά τροποποιημένων σολομών οι οποίοι αναπτύσσονται δέκα φορές ταχύτερα από τους φυσιολογικούς και φτάνουν το τριακονταπλάσιο βάρος από εκείνους.

Στην βιομηχανία πάλι βρήκε η νέα τούτη επιστήμη ευρύτατη εφαρμογή από τα πρώτα ήδη στάδια της ανάπτυξής της. Εδώ βέβαια δεν κομίζει γλαύκα ες Αθήνας, αφού η χρήση μικροοργανισμών για την παραγωγή της μπύρας, του κρασιού ή του τυριού ανάγεται στα πανάρχαια χρόνια. Τώρα όμως μας δίνεται η ευκαιρία για τη μαζική παραγωγή μικροβιακής βιομάζας, γαλακτοκομικών προϊόντων, αιθανόλης κι ενζύμων που αξιοποιούνται ποικιλοτρόπως, όπως λόγου χάρη για την κατασκευή από το 1913 ήδη βιολογικής σκόνης πλυσίματος, απορρυπαντικού μ’ άλλα λόγια.Τέλος μικροοργανισμοί, βακτήρια χρησιμοποιούνται και στην εξόρυξη μετάλλων από μεταλλεύματα χαμηλής συγκέντρωσης με στόχο την αύξηση της αποδοτικότητας.

Η βιοτεχνολογία μπορεί ν’ αποβεί ωφέλιμη και για το περιβάλλον, το οποίο βίαια καταστρέφεται τις τελευταίες δεκαετίες από την ασύγγνωστη ανθρώπινη παρέμβαση. Τα αστικά λύματα, τα βιομηχανικά απόβλητα, τα ναυάγια των πετρελαιοφόρων, η όξινη βροχή, η ρύπανση ατμόσφαιρας, των υδάτων, της γης και του υπεδάφους δεν αφήνουν πια ασυγκίνητη την ανθρωπότητα, γιατί οι καιροί ου μενετοί. Η απειλούμενη οικολογική καταστροφή, ο αφανισμός της χλωρίδας και της πανίδας εξαιτίας μόλυνσης και ρύπανσης ευαισθητοποίησε την ανθρωπότητα που συνειδητοποίησε πια ότι στον παρόντα /σοβούντα κίνδυνο δεν υπάρχουν σύνορα. Αν επιθυμεί την διάσωση και την κληροδότηση του κόσμου μας στις επόμενες γενιές οφείλει εσπευσμένα να λάβει τα ενδεδειγμένα μέτρα.

Έτσι η βιοτεχνολογία προσφέρει χέρι βοηθείας. Τα αστικά, αποτελούμενα από ανθρώπινες εκκρίσεις και νερό, λύματα ή τα βιομηχανικά απόβλητα διασπώνται από μικροοργανισμούς, μετατρέπονται σε μη τοξικές ουσίες και διοχετεύονται πια άφοβα στο περιβάλλον. Ανάλογες τεχνικές εφαρμόζονται στις μονάδες βιολογικού καθαρισμού, στις χωματερές, στην απορρύπανση λιμνών ή τη διάσπαση των πετρελαιοκηλίδων. Η ρύπανση των θαλασσών από σεντινόνερα, λιπαντικά βιομηχανιών, διαρροές από διυλιστήρια, πετρελαιοπηγές ή δεξαμενόπλοια η οποία αφανίζει το γόνο των ψαριών, μειώνει το φυτοπλαγκτόν, επιβαρύνει τα ψάρια και κατά συνέπεια τον άνθρωπο με τοξικές ουσίες και προκαλεί ανυπολόγιστη οικονομική καταστροφή στην αλιεία αποτρέπεται με την αρωγή της βιοτεχνολογίας, η οποία επιταχύνει και βελτιστοποιεί τη διαδικασία διάλυσης των πετρελαιοκηλίδων με βακτήρια τρεφόμενα με υδρογονάνθρακες/πετρέλαιο. Η σημασία τους καταδεικνύεται από τη δυνατότητά τους να διασπάσουν το 70% μιας πετρελαιοκηλίδας μέσα σε διάστημα πέντε εβδομάδων κάτι για το οποίο η φύση από μόνη της θα χρειαζόταν 55 χρόνια.

Επίτευγμα της γενετικής, και μάλιστα πρωτοφανές για την κοινή γνώμη, συνιστά τα τελευταία χρόνια η κλωνοποίηση. Το ενδιαφέρον της έγκειται στην δυνατότητα αναπαραγωγής με μεθόδους εντελώς ξένες προς τις φυσικές. Με απλά λόγια η τεχνική της στηρίζεται στην εμφύτευση ενός σωματικού κυττάρου σ’ ένα ωάριο από το οποίο έχει αφαιρεθεί το γενετικό υλικό, με σκοπό να δημιουργηθούν απόγονοι πανομοιότυποι με το γονέα τους. Βέβαια η κλωνοποίηση αμφιβίου και θηλαστικού αποτελεί αδιαμφισβήτητο γεγονός ∙κανένας όμως δε βεβαιώνει την ανάλογη εφαρμογή της στον άνθρωπο όσο κι αν Κορεάτες ερευνητές επιμένουν περί του αντιθέτου.

Το τελευταίο επίτευγμα επειδή ακριβώς παραβιάζει τη φυσική διαδικασία της αναπαραγωγής και συνδέεται με μεγάλα οικονομικά συμφέροντα, παρά τις εξαγγελίες για την επ’ αγαθώ χρήση της, εγείρει πολλές ανησυχίες γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος επιστήμονας, πολιτικός ή επιχειρηματίας δεν αρκείται ούτε στη θεωρητική γνώση ούτε στην ευεργετική πλευρά της. Σίγουρα δε θα παραβλέψουμε τις απίθανες συντελεσθείσες προόδους. Η παρέμβαση στο DNA, από τη δεκαετία του’60 ήδη, των φυτών σόγια, βαμβάκι, καλαμπόκι κ.ά βελτίωσε και αύξησε σε βαθμό αισιοδοξίας την παραγωγή. Προβλέπεται μάλιστα στο μέλλον να παραχθούν φυτόζωα που θα παράγουν γάλα! Έτσι θα εξαλειφθεί το φάσμα της πείνας, σε μια εποχή που ο πληθυσμός της γης αυξάνεται γεωμετρικά. Δεν αποκλείεται μάλιστα η βιογενετική να δώσει χείρα βοηθείας σε ζώα και φυτά τελούντα υπό εξαφάνισιν ένεκα της ασύγγνωστης ανθρώπινης αβελτηρίας. Ούτε θεωρείται ουτοπική η αναβίωση εξαφανισθέντων ήδη ειδών, αφού απειροελάχιστο γενετικό υλικό παρέχει δυνατότητες φανταστικές στης βιογενετικής τους ερευνητές. Κατά συνέπειαν το Ιουράσειο πάρκο δεν κινείται όσο θέλουμε να πιστεύουμε στα όρια της φαντασίας.

Η βιοτεχνολογία υπόσχεται την παρασκευή φαρμάκων ιαματικών και αναλγητικών, την πρόληψη ασθενειών, αφού από τις πρώτες ήδη διαιρέσεις του γονιμοποιημένου ωαρίου παρέχεται η δυνατότητα πρόβλεψης της μελλοντικής εξέλιξης. Ευελπιστούμε λοιπόν ότι πρώτον ο προγενετικός έλεγχος, και η παρέμβαση στο έμβρυο, στα πλαίσια της ευγονικής θα δώσει μια γενιά υγιή και δεύτερον πολλά άτεκνα ζευγάρια που λαχταρούν να γευτούν τη χαρά ενός δικού τους παιδιού, με την βοήθεια της βιογενετικής θα το πετύχουν. Ο μέσος όρος ζωής θα παραταθεί, θ’ αποτραπεί η πρόωρη γήρανση κι ίσως υλοποιηθεί ο όραμα της αθανασίας(!....). Ήδη προσδοκάται η παραγωγή στα εργαστήρια δερματικών ιστών, χρήσιμων για πλαστικές μεγάλης έκτασης εγχειρίσεις, νευρώνων που θα μεταμοσχευθούν στον εγκέφαλο πασχόντων από Αλτσχάϊμερ ή πάρκινσον κι αρχέγονων πολυδύναμων κυττάρων που θα σώσουν τους υποβαλλόμενους σε χημειοθεραπείες.

Ωστόσο, παρά τις εξαγγελίες, η ανησυχία, που ξεκίνησε από την επιστημονική κοινότητα, είναι διάχυτη γιατί όπως ήδη ελέχθη ο σύγχρονος άνθρωπος δε γνωρίζει όρια. Διψά για δύναμη πολιτική, κοινωνική, στρατιωτική και οικονομική. Οι έρευνες δε διεξάγονται από δημόσιους, ελεγχόμενους από τη διεθνή κοινότητα φορείς, αλλά από ιδιώτες που δαπανούν αστρονομικά κονδύλια για κάποια ευρεσιτεχνία. Ευρεσιτεχνία κερδοφόρα θεωρούνται τα επιτεύγματα της βιοτεχνολογίας. Ποιος εγγυάται την ασφάλειά μας από την αρπακτικότητα και την απληστία όσων εκμεταλλευόμενοι τον ανθρώπινο πόνο και αδιαφορούντες για το περιβάλλον συσσωρεύουν αμύθητα κεφάλαια. Ποιος μας διαβεβαιώνει ότι δε θα διαφύγουν από το εργαστήριο γενετικά τροποποιημένα βακτήρια από τα οποία κινδυνεύει να μολυνθεί το περιβάλλον, ότι τα εισαχθέντα στα τροποποιημένα φυτά γονίδια δε θα προκαλέσουν αλλεργικές αντιδράσεις σ’ όσους τα καταναλώνουν, ότι δεν θα εξαφανίσουν τους φυσικούς / ελεύθερους οργανισμούς οι τροποποιηθέντες ή ότι δε θα συνεχισθεί η ήδη εφαρμοζόμενη κατασκευή/ παραγωγή βιολογικών όπλων( άνθρακας, ιοί κλπ); Και ποια ηθική κρύβεται πίσω από τα εξαιρετικά οδυνηρά πειράματα που γίνονται στα ζώα; Κι αν μια ηθική δε σέβεται τη ζωή εν γένει γιατί να σεβαστεί τον άνθρωπο;

Από την άλλη πλευρά πόσοι γονείς θα αντιστέκονταν, εφόσον διέθεταν χρήματα στον πειρασμό να δημιουργήσουν με την κλωνοποίηση πιστό αντίγραφο του μόλις αποβιώσαντος παιδιού τους; Μήπως οι κλωνοποιημένοι άνθρωποι χρησιμοποιηθούν ως σύνολο εξαρτημάτων κι ανταλλακτικών. Ποιος σε τελική ανάλυση θα μας εγγυηθεί ότι στο μέλλον, άμεσο ή απώτερο δε θα παραχθούν άνθρωποι με ειδικές προδιαγραφές, ευφυείς από τη μια και υπάνθρωποι από την άλλη; Μήπως λοιπόν σοβεί ο κίνδυνος μιας κοινωνίας με νέες ανισότητες, όχι κοινωνικά- οικονομικά προσδιορισμένες/καθορισμένες αλλά γενετικά και γι’ αυτό μη ανατρέψιμες; Και πόσο μακριά βρισκόμαστε από την σκεπτόμενη και αισθανόμενη ηλεκτρονική μηχανή, που εγείρει βέβαια τον ενθουσιασμό μας στις οθόνες του κινηματογράφου, προκαλεί όμως το εύλογο ανατρίχιασμα του μέσου ανθρώπου. Κανένας δεν είναι σε θέση να εγγυηθεί ούτε τη βιολογική ούτε την ηθική ασφάλεια του ανθρώπου.

Τα μεταλλαγμένα τρόφιμα, το σουσάμι,το σιτάρι, οι ντομάτες με τον ξυλώδη ιστό γέμισαν τα πιάτα μας. Χοίροι τρεφόμενοι με τοξίνες, αγελάδες πάσχουσες από σπογγώδη εγκεφαλοπάθεια και άλογα ιπποδρόμου ταϊσμένα με διεγερτικά καταναλώθηκαν εν αγνοία μας. Πολλά φυτά και ζώα εξαφανίσθηκαν. Κι αν η βιοτεχνολογία αφεθεί ανεξέλεγκτη δεν αποκλείεται να εξαλειφθεί η βιοποικιλότητα. Να επιβληθεί η ομοιομορφία σ’ ανθρώπους, σε φυτά, σε ζώα, αφού η νέα επιστήμη δίνει την ευκαιρία δημιουργίας ανθρώπων με προεπιλεγμένα βιολογικά, συναισθηματικά και λογικά χαρακτηριστικά.Αλλά η πιθανή μαζική παραγωγή κλώνων θα ισοπεδώσει πολλές παραδοσιακές αξίες που οδήγησαν τον άνθρωπο στο σύγχρονο πολιτισμό.

Γι’ αυτούς κι άλλους πολλούς επαπειλούμενους κινδύνους συστάθηκαν επιτροπές πρώτα στην Αμερική κι ύστερα στην Ευρώπη για να καθορίσουν τα όρια μέσα στα οποία θα κινηθεί η έρευνα και τον τρόπο με τον οποίο θα εφαρμόζονται τα επιτεύγματα της επιστήμης. Η σύμβαση για την προστασία των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας του ανθρώπινου όντος σε σχέση με τις εφαρμογές της Βιολογίας και της ιατρικής που υπεγράφη από το σύνολο των κρατών μελών της Ευρώπης προβλέπει το δικαίωμα ενός εκάστου να γνωρίζει οτιδήποτε αφορά στην υγεία του. Απαγορεύει όμως κάθε διάκριση εναντίον του ανθρώπου με βάση τα κληρονομικά του χαρακτηριστικά. Οι οποιεσδήποτε προγνωστικές των γενετικών ασθενειών εξετάσεις είναι απόρρητες∙ χρησιμοποιούνται μόνο για σκοπούς υγείας και επιστημονικής έρευνας. Καμία έρευνα που αφορά το ανθρώπινο γονιδίωμα, κατά τη διακήρυξη της Ουνέσκο, δεν επιτρέπεται να υπερισχύσει των θεμελιωδών ελευθεριών και της αξιοπρέπειας του ανθρώπου. Οποιαδήποτε παρεμβολή, διακηρύσσει η ευρωπαϊκή σύμβαση στα 1998,με σκοπό τη δημιουργία ανθρώπινου όντος όμοιου γενετικά με άλλο ανθρώπινο όν ζωντανό ή νεκρό απαγορεύεται διαρρήδην. Το πρόβλημα ωστόσο παραμένει επειδή η επιστήμη είναι κλεισμένη στα εργαστήρια των πολυεθνικών εταιρειών, των υπουργείων άμυνας και των απρόσιτων ερευνητικών κέντρων.

Έπειτα δεν είναι η επιστήμη το καθαυτό πρόβλημα αλλά οι σχέσεις των ανθρώπων μ’ αυτήν. Η επιστήμη θα διαμορφώνει τον άνθρωπο ή ο άνθρωπος θα προσδιορίζει τις βασικές κατευθύνσεις της επιστημονικής προόδου; Αυτό αναπόφευκτα μεταφράζεται σε πολιτικές επιλογές, σε λήψη δημοκρατικών αποφάσεων για όλα τα τεχνολογικά θέματα. Και για ν’ αποτραπεί ο κίνδυνος της διαμόρφωσης του Homo Xerox απαιτείται μια άλλη κοινωνική και πολιτική διαπαιδαγώγηση των ανθρώπων, μια άλλη ηθική η οποία δε θα βάζει τον άνθρωπο πάνω από τη φύση αλλά μέσα στη φύση.

Όταν στα σχολεία εφαρμοστεί νέο ωρολόγιο πρόγραμμα με πρωτεύοντα μαθήματα τις κοινωνικές επιστήμες, την οικολογία, το θέατρο, την ποίηση και τις εικαστικές τέχνες τότε ίσως, ίσως να υλοποιήσουμε το αδύνατο ∙να θέσουμε δηλαδή την επιστήμη και την τεχνολογία στην υπηρεσία του ανθρώπου, χωρίς αυτό να σημαίνει την κατάργησή της γιατί μια ανάλογη ενέργεια θα ισοδυναμούσε με καθαρή μωρία. Ο σοφός άνθρωπος, του οποίου η νηφάλια σκέψη επικρατεί μετά το πέρας της καταιγίδας, θ’ απομονώσει τους αμετροεπείς, τους φιλόδοξους, τους αλαζόνες, τους επίδοξους ανατροπείς του ανθρώπινου μεγαλείου. Οι θόρυβοι που συνοδεύουν την κάθε πρόοδο, όπως ετούτη της γενετικής, θα κοπάσουν καθώς το τραίνο της ζωής θα συνεχίζει το αέναο ταξίδι του και η υπηρετούσα τον άνθρωπο επιστήμη θα αναδεικνύει πρωτόγνωρα τοπία. 

 Βιβλιογραφία:

  Γ. Μπατζίνας, Έκθεση- Έκφραση Γ΄Λυκείου, Εκδ. Ζήτη, Θεσσαλονίκη 

Π. Χατζημωυσιάδης…, Η Νεοελληνική Γλώσσα, Γ΄Λυκείου, Εκδ. Μεταίχμιο

 Γ. Βαβούλας-Π. Βάσση Έκθεση Έκφραση Γ΄Λυκείου, Εκδ. Δωρικός 

Π. Χατζημωυσιάδης, Τετράδιο προετοιμασίας για τις πανελλαδικές εξετάσεις εκδ. Μεταίχμιο Βιολογία γ΄Λυκείου θετικής κατεύθυνσης, ΟΕΔΒ

ΕΛΛΑΔΑ 17.10.2003

Βιοτεχνολογία: η πρόοδος και οι κίνδυνοι

Αλεξάνδρα Κασσίμη

Γέννησε ελπίδες και προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις, τα επιτεύγματά της πολλά και οι επιπτώσεις της εξέλιξης της βιογενετικής ακόμη περισσότερες. Το φλέγον θέμα «Βιοτεχνολογία και Βιοηθική» βρέθηκε στο επίκεντρο δημόσιας συζήτησης που οργανώθηκε από την Πολιτιστική Ολυμπιάδα με τη συμμετοχή κορυφαίων ειδικών απ' όλο τον κόσμο, μεταξύ των οποίων ο καθηγητής Μοριακής Γενετικής στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης, Χαράλαμπος Σαββάκης.

Στην εισήγησή του ο κ. Σαββάκης διευκρίνισε ότι η βιογενετική δεν αποτελεί θαυματουργό επιστήμη καθώς ο ρόλος της είναι η αποκωδικοποίηση του γενετικού υλικού και όχι ο καθορισμός της ζωής ενός ανθρώπου. «H τεχνολογία δεν είναι τόσο εξελιγμένη ακόμη ώστε να ισχυριζόμαστε ότι μπορούμε με ασφάλεια να επέμβουμε στο ανθρώπινο γενετικό υλικό» τόνισε ο ίδιος. Παράλληλα, θα πρέπει να καταστεί σαφές στο ευρύ κοινό ότι σε ιατρικό επίπεδο η βιοτεχνολογία δεν χρησιμοποιείται ακόμα θεραπευτικά παρά μόνο με προληπτικό χαρακτήρα, αφού δίνει τη δυνατότητα εντοπισμού γενετικής προδιάθεσης κάποιας ασθένειας. «Ενας άνθρωπος που γενετικά κρίνεται ότι είναι πιθανό να αποκτήσει καρδιακό πρόβλημα μπορεί να περιορίσει τις πιθανότητες ακολουθώντας συγκεκριμένη διατροφή» επεσήμανε ο κ. Σαββάκης. Διευκρίνισε ότι σε επίπεδο θεραπείας η βιοτεχνολογία συμβάλλει μέσω της αναγνώρισης του μηχανισμού των γονιδίων, αν και είναι πολύ πρώιμο να μιλάμε για κάτι τέτοιο.

Η παρουσία των βιοτραπεζών και του δικαιώματος διαχείρισης του υλικού τους, επίσης, τέθηκε στην ημερίδα, αφού εγείρει πολλά ερωτήματα και ανησυχίες σε όλο τον επιστημονικό κόσμο. Οι βιοτράπεζες αποτελούν κοινές τράπεζες δεδομένων που διαθέτουν γενετικές πληροφορίες για τη σύνθεση του ατόμου χωρίς όμως να υπάγονται σε καμία ρύθμιση που επιβάλλει απόρρητο γενετικών δεδομένων. Δημιουργούνται ερωτήματα, λοιπόν, για τον δικαιούχο χρήσης των δεδομένων, αν πρόκειται για τα δημόσια νοσοκομεία ή για ιδιωτικές εταιρείες καθώς και οι κίνδυνοι της τυχόν αλόγιστης χρήσης του γενετικού υλικού από τρίτους. Τέλος, ο καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης και πρόεδρος της Γερμανικής Επιτροπής Βιοηθικής, κ. Σπύρος Σημίτης που είχε τον ρόλο συντονιστή της συζήτησης αναφέρθηκε στο γεγονός ότι προβλέπεται στο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα ρύθμιση που προστατεύει πέραν της προστασίας των ατομικών δεδομένων και αυτήν της γενετικής σύνθεσης του ατόμου που έρχεται ως υπενθύμιση πως όλα τα παραπάνω είναι βγαλμένα από τη σημερινή πραγματικότητα και όχι από τις σελίδες βιβλίου του Αλντους Χάξλεϊ.

Επιστήμη
Η Έννοια: η λέξη επιστήμη προέρχεται από το ρήμα «επίσταμαι» που σημαίνει «γνωρίζω καλά» και αναφέρεται στην πλήρη και ακριβή γνώση ορισμένων πραγμάτων μετά από παρατήρηση και έρευνα.
Επιστήμονας : είναι ο κάτοχος επιστήμης έπειτα από ειδικές σπουδές.
Ευθύνη: Ο εκ των προτέρων αναλογισμός των συνεπειών των πράξεων και παραλείψεών μας, η υποχρέωση να λογοδοτεί κανείς για πράξεις και παραλείψεις. Η ευθύνη είναι ανάλογη της κοινωνικής θέσης, του αντίκτυπου των έργων και λόγων μας στο κοινωνικό σύνολο. Μεγάλη η ευθύνη των πνευματικών ανθρώπων (επιστημόνων, καλλιτεχνών, λογοτεχνών, δημοσιογράφων, πολιτικών).
Επιστημονική ουδετερότητα: Θεωρεί ότι η επιστήμη υπάρχει μόνο για την επιστήμη, για την προσπέλαση της γνώσης, τον εντοπισμό της αλήθειας την έρευνα και τη διατύπωση νόμων που διέπουν τα φυσικά και κοινωνικά φαινόμενα => αποποιείται των οποιωνδήποτε ευθυνών από τη χρήση των επιστημονικών γνώσεων εις βάρος της ανθρωπότητας
Κοινωνική ευθύνη επιστημόνων: Θεωρείται ότι η επιστήμη και οι επιστήμονες δεν είναι άμοιροι κοινωνικής ευθύνης. Σήμερα, με δεδομένο ότι η επιστημονική γνώση γίνεται πράξη μέσω της τεχνολογίας και επηρεάζει την καθημερινή ζωή όλων, ο επιστήμονας δεν μπορεί να καμώνεται τον αμέτοχο. Άλλωστε, όντας εξαρτημένος από τις χρηματοδοτήσεις κρατικών και ιδιωτικών φορέων (που προσδοκούν κέρδος, πολιτικό ή οικονομικό), γνωρίζει ή έστω υποψιάζεται την πιθανότητα τουλάχιστον, χρήσης των επιστημονικών και τεχνικών πορισμάτων του με τρόπο αθέμιτο. Επομένως, ένας επιστήμονας χωρίς τη συναίσθηση αυτής της ευθύνης είναι ένας επικίνδυνος άνθρωπος· και μάλιστα πολύ επικίνδυνος, δεδομένου ότι είναι έξυπνος και κατέχει πολλές γνώσεις ( . Ι. Μανωλεδάκης).
ı
ıı
ı
Προσφορά της επιστήμης
• Προσέφερε στους ανθρώπους τη δυνατότητα να επιμηκύνουν το χρόνο της ζωής τους με επιτυχή τρόπο (βιολογία, ιατρική, φαρμακευτική, κλπ.).
• Τους παρείχε τα μέσα να αξιοποιήσουν τους φυσικούς πόρους (= νερό, έδαφος, ηλιακή ενέργεια) ώστε να επιβιώσουν και περαιτέρω να αποκτήσουν ποιότητα ζωής ( = ασφάλεια και αξιοπρέπεια).
• Η εφαρμογή των επιστημονικών γνώσεων, μέσω της τεχνολογίας (= εργαλεία, τεχνικές, μέθοδοι) στον τομέα της εργασίας, οδήγησε στην αύξηση της ποσότητας και τη βελτίωση της ποιότητας των αγαθών (=ευημερία, διευκόλυνση της καθημερινότητας, π.χ. οικιακές συσκευές).
• Τους βοήθησε να εκμηδενίσουν τις αποστάσεις του χώρου (=ανάπτυξη συγκοινωνιών) και του χρόνου (=ανάπτυξη επικοινωνιών).
• Να ερευνήσουν το ιστορικό παρελθόν και να αποκομίσουν γνώση και πολύτιμη πείρα από πολιτισμούς που δεν υπάρχουν πια (=ιστορία, αρχαιολογία, γραφολογία).
13
• Να οργανώσουν ορθολογιστικά την κοινωνία καταμερίζοντας την εργασία και τα αγαθά στη βάση του συλλογικού καλού (=κοινωνιολογία, πολιτικές επιστήμες).
• Να διερευνήσουν τον ψυχικό τους κόσμο και το υποσυνείδητο (= ψυχολογία, φιλοσοφία) κατανοώντας ψυχικά κίνητρα, ανάγκες και προσδοκίες ατόμων και ομάδων
 να οργανώσουν τη ζωή τους χωρίς φόβο και ενοχή (αυτοσυνειδησία, αυτογνωσία).
 Διεύρυνε τα όρια ελευθερίας, καταπολεμώντας την άγνοια και την αμάθεια
 Κατοχύρωσε τα ανθρώπινα δικαιώματα
Κίνδυνοι από τη ραγδαία επιστημονική εξέλιξη
Υλικός Τομέας
ı
 Η λεηλασία και φθορά της φύσης (=εξάντληση ενεργειακών αποθεμάτων).
 Η εκμετάλλευση της επιστημονικής γνώσης ως όργανο μεγιστοποίησης των κερδών ορισμένων χωρών σε βάρος άλλων (= βιομηχανικές χώρες της Δύσης ≠ Τρίτος Κόσμος).
 Διαιώνιση των προβλημάτων - όξυνση των οικονομικοκοινωνικών ανισοτήτων - διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα:
α) στις προηγμένες και τις αναπτυσσόμενες κοινωνίες.
β) στο εσωτερικό των ίδιων των προηγμένων κοινωνιών ανάμεσα σε μια ευημερούσα μειοψηφία και την πλειονότητα που βιώνει την υποβάθμιση της ποιότητας ζωής της
γ) διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα στον επιστήμονα και στον απλό άνθρωπο.
Κοινωνικός Τομέας
ı
 Η μονομερής εξειδίκευση καθιστά τον ίδιο τον επιστήμονα αδύναμο να αξιολογήσει με κοινωνικά και ηθικά κριτήρια τη δουλειά του.
 Η επιστημονική γνώση ανάγεται σε ανώτατη πολιτισμική αξία και ο επιστήμονας απαλλάσσεται από την υποχρέωση να ενδιαφέρεται για την εφαρμογή των επιτευγμάτων του και τις συνέπειες αυτής.
 Ενισχύεται το φαινόμενο της πολιτιστικής βραδυπορίας: Ο υλικός πολιτισμός αναπτύσσεται ταχύτερα από τον μη υλικό (=ηθική, αξίες, θεσμοί, φορείς κοινωνικοποίησης) με αποτέλεσμα να υπάρχει πλούτος αγαθών, αλλά όχι αρμονία και ευτυχία στις σχέσεις των ατόμων και ομάδων.
Ιδεολογικός – Ηθικός Τομέας
ı
 Η επιστήμη υπηρετεί χρησιμοθηρικές και ωφελιμιστικές σκοπιμότητες (=δημιουργία καταναλωτικών προτύπων).
 Η τεχνοκρατία και ο αυτοματισμός προσφέρουν νέα εργαλεία στην προπαγάνδα, η οποία χρησιμοποιείται για τη χειραγώγηση των πολιτών
 Ο ρυθμός των ανακαλύψεων και η αδυναμία του μέσου ανθρώπου να τις παρακολουθήσει (π.χ. ρομποτική, κλωνοποίηση) δημιουργούν ένα αίσθημα ανασφάλειας και επιτρέπουν την ανάπτυξη σκοταδιστικών αντιλήψεων και
14
επικίνδυνων απόψεων περί παγώματος της επιστημονικοτεχνικής προόδου που, βέβαια, θα σήμαινε την επιστροφή στον πρωτογονισμό.
 Κυριαρχία άκρατου ορθολογισμού - αλαζονεία - υπέρβαση του μέτρου.
Ευθύνη επιστήμονα
 Πίστη στη λογική και επιθυμία για έρευνα (δημιουργική περιέργεια).
 Φιλελεύθερο πνεύμα, διορατικότητα, προσδοκία για ένα καλύτερο μέλλον (=όραμα, υγιής φιλοδοξία).
 Ανθρωπιστικές αρχές και αξίες (=σεβασμός στον άνθρωπο).
 Να είναι τίμιος, δίκαιος, αμερόληπτος, μετριοπαθής και ειλικρινής
 Ευσυνειδησία και εργατικότητα (=ως αξία μοναδική η έρευνα απαιτεί υπομονή και συστηματικότητα).
 Ευαίσθητη κοινωνική συνείδηση (=αίσθημα ευθύνης προς τους συνανθρώπους του).
 Ενδιαφέρον για τα κοινά (=πολιτικοποίηση και όχι κομματικοποίηση).
 Να μην υιοθετεί το δόγμα η επιστήμη για την επιστήμη, αλλά να χρησιμοποιεί την επιστήμη στην υπηρεσία του ανθρώπου
 Ικανότητα σύλληψης των προβλημάτων στην ουσία τους (ώστε να θέτει εύστοχα ερωτήματα και να αναζητά ακριβείς απαντήσεις).
 Επιθυμία να διαλέγεται και να συνεργάζεται με τα άλλα μέλη της επιστημονικής κοινότητας στο πλαίσιο της οποίας δραστηριοποιείται.
 Να μην υπηρετεί οικονομικές και πολιτικές σκοπιμότητες
 Να εκλαϊκεύει τη γνώση και να ενημερώνει για τους κινδύνους που εγκυμονεί η κακή χρήση ορισμένων επιστημονικών επιτευγμάτων
 Να υπηρετεί την ειρήνη και όχι τον πόλεμο, να σέβεται τη φύση
Ηθική ουδετερότητα της επιστήμης;
 Υπάρχει η άποψη ότι οι ηθικές, αξιολογικές κρίσεις, οι πολιτιστικές παραδόσεις και οι πολιτικές τοποθετημένες δεν επηρεάζουν με κανένα τρόπο και πολύ περισσότερο δεν καθορίζουν την επιστημονική γνώση. Δεν υπάρχει "καλό" και "κακό" στην επιστημονική γνώση.
 Ο Γαλιλαίος εκφράζει αρκετά καθαρά την παραπάνω άποψη. "Τα συμπεράσματα των φυσικών επιστημών είναι αληθή και αναπόφευκτα και η κρίση του ανθρώπου δεν έχει να κάνει τίποτε με αυτά".
 Κατά καιρούς έχει υποστηριχτεί η άποψη ότι η επιστήμη, οπότε και η πρακτική της εφαρμογή η τεχνολογία, πρέπει να έχουν ως βασικό τους γνώρισμα και αρχή την ουδετερότητα και κυρίως την απεμπλοκή των επιστημόνων από ηθικές ευθύνες για το πρακτικό αντίκρισμα των επιτευγμάτων τους στην ανθρώπινη ζωή.
 Πάγια θέση πολλών επιστημόνων και τεχνοκρατών αποτελεί η ηθική ουδετερότητα, σύμφωνα με την οποία η δική τους ευθύνη εξαντλείται στην έρευνα, στην ανακάλυψη της αλήθειας, στη διεύρυνση των ορίων του επιστητού, ενώ η ευθύνη για τις όποιες καταστροφικές εφαρμογές του έργου
15
τους βαραίνει αποκλειστικά τους πολιτικούς - οικονομικούς κύκλους της κοινωνίας.
Πόσο ουδέτερη μπορεί να είναι η επιστήμη;
 Υπάρχει και η αντίθετη άποψη ότι, επειδή ο κρατικός - ή άλλος - σχεδιασμός της επιστημονικής έρευνας δεν διαμορφώνεται με μοναδικό κριτήριο την ανακάλυψη της αλήθειας για τον κόσμο, αλλά επηρεάζεται από κοινωνικούς και πολιτικούς παράγοντες, όπως άλλωστε και η εκπαίδευση του επιστήμονα, η ιδέα της ουδετερότητας της επιστήμης είναι μάλλον έκφραση ενός ιδανικού και όχι μιας πραγματικότητας.
 Κοινωνικοί, πολιτικοί, οικονομικοί και πολιτιστικοί παράγοντες επηρεάζουν την επιστήμη, όπως και κάθε άλλο κοινωνικό θεσμό.
 ο επιστήμονας αποτελεί ενεργό μέλος της εθνικής - πολιτικής κοινότητας - διαμορφώνει αντίστοιχα εθνική - πολιτική συνείδηση, αποκτά κατάρτιση αλλά και μόρφωση από τα εκπαιδευτικά ιδρύματα και το ιδιαίτερο πολιτιστικό περιβάλλον της χώρας του, επηρεάζεται κατ' ανάγκη από τα χαρακτηριστικά και τις κοινωνικές - πολιτικές - οικονομικές συνθήκες που επικρατούν.
 το επιστημονικό έργο χρηματοδοτείται από κονδύλια του κρατικού προϋπολογισμού, από μεγάλες πολυεθνικές εταιρίες - στρατιωτικές βιομηχανίες, οπότε εξ ορισμού είναι περιορισμένη η ελευθερία του επιστήμονα.
 στις τεχνοκρατούμενες κοινωνίες κάθε δραστηριότητα επηρεάζεται και συχνά καθορίζεται από τα προγράμματα τεχνοοικονομικής ανάπτυξης, τις επιταγές της ανταγωνιστικής οικονομίας που επιτάσσει τη μέγιστη παραγωγικότητα και αποδοτικότητα, οπότε και επιστρατεύεται στην προσπάθεια επίτευξης αυτού του σκοπού.
 Μια χώρα σήμερα θεωρείται μεγάλη δύναμη όταν έχει την ευχέρεια να εξάγει τεχνολογία - τεχνογνωσία σε άλλες, οπότε διαθέτει και τα μέσα, για να ασκήσει οικονομική πίεση και πολιτική επιρροή σε αυτές. Έτσι σήμερα το επιστημονικό έργο έχει γίνει δύναμη για τη διαιώνιση της εξουσίας των ισχυρών - οικονομικούς παράγοντες, από πανίσχυρα κέντρα εξουσίας.
 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ= η ιδέα της ουδετερότητας της επιστήμης είναι μάλλον έκφραση ενός ιδανικού και όχι μιας πραγματικότητας.
 Ο Ρ. Οπενχάιμερ, ο άνθρωπος που ευθύνεται για το σχέδιο Λος Άλαμος κατασκευής και δοκιμής της πρώτης ατομικής βόμβας, δήλωσε το 1976: "Η δουλειά μας άλλαξε τις ανθρώπινες συνθήκες ζωής. Η χρησιμοποίηση που της έγινε είναι υπόθεση των κυβερνώντων και όχι των επιστημόνων". Ωστόσο, μια τέτοια θέση, που απαλλάσσει τον επιστήμονα από την ηθική του ευθύνη, οδηγεί στην ηθική αλλοτρίωση και στην κοινωνική αποξένωση του επιστήμονα και του έργου του.
Επιστήμη για την επιστήμη;
 Η ανακάλυψη της αλήθειας με οποιοδήποτε μέσο και τίμημα. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα η περίπτωση με τους ναζιστές επιστήμονες, οι οποίοι κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου έκαναν στα ανυπεράσπιστα θύματά τους πειράματα, τα οποία, ωστόσο οδήγησαν σε εντυπωσιακά αποτελέσματα και επιστημονικές επιτεύξεις.
16
 Επίσης, η ατομική βόμβα, τα αμφιλεγόμενα πειράματα της γενετικής ιατρικής / μηχανικής, η επιστράτευση των κοινωνικών - ανθρωπιστικών επιστημών στην τελειοποίηση των σύγχρονων μηχανισμών πειθούς - προπαγάνδας και αποπροσανατολισμού των ανθρώπων.
 Πρόκειται για επιστήμονες που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε προγράμματα με αντι-ανθρωπιστικό χαρακτήρα και επικίνδυνες εφαρμογές για τον άνθρωπο, που αποκηρύσσουν την ευθύνη τους για τις καταστροφικές επιδράσεις του έργου τους, που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στις πολεμικές βιομηχανίες, συμπράττουν με ανελεύθερα καθεστώτα.
 "Το ότι σε πολύ κοντινό μέλλον δεν θα είναι η φύση που θα προσδιορίζει τον άνθρωπο αλλά ο άνθρωπος τον άνθρωπο, αυτό θα πρέπει να θεωρηθεί αισιόδοξο ή όχι;" Α. Τερζάκης
ıı
ı
Η επιστήμη στην υπηρεσία του ανθρώπου
Η ανθρωπιστική και κοινωνική ευθύνη του επιστήμονα
 Ο επιστήμονας όπως και κάθε άλλος πολίτης έχει πολλές ευθύνες, όμως έχει και πρόσθετες. Έχει ευθύνη απέναντι στην επιστήμη που υπηρετεί αλλά και στους ανθρώπους που επηρεάζονται από το έργο του -> ευθύνη να βρει τη ΜΕΣΟΤΗΤΑ ώστε και πιστός στις επιστημονικές αρχές να μένει και να αξιοποιεί την επιστήμη προς όφελος του συνόλου
 Στόχος της επιστήμης είναι η βελτίωση της ζωής των ανθρώπων μέσω της επίλυσης των προβλημάτων τους και της κάλυψης των αναγκών τους (=υλικών, πνευματικών, ηθικών).
 Οι επιστήμονες: ως ερευνητές προσανατολίζουν την εργασία τους στο συλλογικό καλό, λειτουργούν όχι ως μονάδες, αλλά ως μέλη της κοινωνίας.
 Αναλαμβάνουν την ευθύνη για τα αποτελέσματα της δουλειάς τους και τις πιθανές αρνητικές τους συνέπειες (= επεμβαίνουν επανορθωτικά εάν χρειάζεται).
 Προσβλέπουν σε μια εξέλιξη υπό προϋποθέσεις (=ηθικές, νομικές) κι όχι αχαλίνωτη και αυθαίρετη, αλλά αντίθετα σταδιακή, ώστε να «απορροφηθεί» ομαλά από την κοινωνία.
 Προσπαθούν να επικοινωνήσουν με τους άλλους ανθρώπους, να εκλαϊκεύσουν τις θεωρίες τους, να μεταλαμπαδεύσουν τις γνώσεις τους, να αναβαθμίσουν πνευματικά το σύνολο (μορφωτική ανύψωση του λαού ≠ δογματισμός, μυστικισμός).
 ı"Η γνώση είναι δύναμη" (ΒΑΚΩΝ) και ο επιστήμονας ως φορέας αυτής της δύναμης είναι υπεύθυνος όχι μόνο για την έρευνα αλλά και για την εφαρμογή της . Άλλωστε δεν μπορεί πλέον να χρησιμοποιεί ως άλλοθι την άγνοια για τις τυχόν μακροπρόθεσμες εφαρμογές του έργου του, καθώς εργάζεται πάνω σε συγκεκριμένα προγράμματα και στο πλαίσιο μιας αυστηρά καθορισμένης και εξειδικευμένης εργασίας.
 Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα είναι τεράστια, όπως οικολογική καταστροφή, ενεργειακή κρίση, φόβος και ανασφάλεια, στείρα τεχνοκρατική αντίληψη, θεοποίηση κέρδους. Η ευθύνη για την εφιαλτική αυτή κατάσταση βαραίνει τους κατόχους της επιστημονικής γνώσης, διότι το ερευνητικό της έργο χρηματοδοτείται είτε από το κράτος είτε από τους
17
ιδιώτες, οι οποίοι καρπώνονται τα πορίσματα της έρευνας. Οφείλει ο επιστήμονας να γνωρίζει πώς θα χρησιμοποιηθούν αυτά τα γνωρίσματα
 Δεν μπορεί να οχυρώνεται πίσω από το δόγμα ουδετερότητας της επιστήμης
ı
ııεγγενή εφόδια επιστήμονα
Επειδή η επιστήμη αναπτύσσεται αλματωδώς, απαιτείται κατάρτιση και παρακολούθηση των εξελίξεων (δεν μπορεί να επαφίεται μόνο στις πανεπι στημιακές σπουδές).
 Ανθρωπιστικό πνεύμα: για να υπηρετήσει τον άνθρωπο, οφείλει να στρέφε ται σε δράσεις που δικαιώνουν την αποστολή του ανθρώπου στη ζωή και όχι να δικαιώνει το δόγμα «επιστήμη για την επιστήμη».
 Κριτική ματιά και ανήσυχο πνεύμα: ξεχωρίζει το αληθές από το αληθοφα νές, προχωρά σε νέες κατακτήσεις, δεν εφησυχάζει στην αυθεντία.
 Εντιμότητα και αξιοπρέπεια: δεν υπηρετεί συμφέροντα, δεν εγκλωβίζεται στην ανθρώπινη ματαιοδοξία (καριέρα, χρήματα).
 Ψυχική καλλιέργεια: ευγένεια, θάρρος και τόλμη («Θέλει αρετή και τόλμη η ελευθερία»).
 Πνεύμα συνεργασίας: η ισχύς εν τη ενώσει και διάθεση κοινωνικής προ σφοράς
 Λόγο υπεύθυνο, αρθρωμένο και τεκμηριωμένο: είναι ανάγκη να πείθει τον κόσμο.
 Συνέπεια λόγων και έργων: μόνο έτσι θα κερδίσει την εμπιστοσύνη των ανθρώπων.
 Υψηλή αίσθηση καθήκοντος: απαραίτητο εφόδιο στον αγώνα για το κοινό καλό μέσα από την επιστήμη του.
Επιστήμη και τεχνολογία στην υπηρεσία του ανθρώπου
 Όχι απάρνηση της τεχνολογικής και επιστημονικής προόδου ούτε αναζήτηση για άλλοθι ή για «αποδιοπομπαίους τράγους», όπως π.χ. απόδοση ευθύνης στη μηχανή ή περιορισμός της έρευνας (δικτατορία στην επιστήμη).
 Συνειδητοποίηση των δραματικών επιπτώσεων, της διάστασης και της έκτασης του προβλήματος και αντίσταση στη μοιρολατρική αποδοχή της πραγματικότητας.
 Με κριτική ματιά να εντοπίσουμε τη ρίζα της κακοδαιμονίας που συνίσταται στη μονομέρεια της ανάπτυξης, στην ηθικοπνευματική καθίζηση.
 Βαθιά μεταβολή της δομής του κοινωνικού μας συστήματος· σύνδεση της προόδου με ποιοτικές παραμέτρους, έτσι ώστε κέντρο να αποτελεί ο άνθρωπος, η ευτυχία του.
ı
18
ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ
Ορισμός
Πνευματικός άνθρωπος ή διανοούμενος ή πνευματικός ταγός είναι αυτός που ασχολείται με τα κοινωνικά, πολιτιστικά και ηθικά προβλήματα, με την έρευνα της αλήθειας, τη γνώση και το πνεύμα του ανθρώπου (οι φιλόσοφοι, οι ποιητές, οι διακεκριμένοι συγγραφείς, οι καλλιτέχνες, οι επιστήμονες ή καθηγητές Πανεπιστημίων, οι θρησκευόμενοι που προβληματίζονται με κριτικό πνεύμα πάνω στα προβλήματα της ζωής, αυτοί που ενδιαφέρονται, πέρα από τα ατομικά τους, για τα γενικότερα προβλήματα του ανθρώπου). Ο πολυμαθής άνθρωπος, αυτός που με αίσθημα ευθύνης υπηρετεί την επιστήμη, τα γράμματα και τις τέχνες και συμμετέχει ενεργά στην προαγωγή τους. Δεν περιορίζεται σε ξηρές και άγονες γνώσεις, αλλά μετουσιώνει τις γνώσεις αυτές σε στάση ζωής που διαπαιδαγωγεί και μορφώνει την κοινωνία μέσα στην οποία ζει.
χαρακτηριστικά των πνευματικών ανθρώπων:
α. πνευματική καλλιέργεια:
1. πλήρης επιστημονική κατάρτιση.
2. πολύπλευρη μόρφωση και παιδεία η οποία του προσδίδει ευρύτητα σκέψης, σωστή κρίση, δύναμη αξιολόγησης, ικανότητα εμβάθυνσης στα ανθρωπιστικά δεδομένα. Πνευματική συγκρότηση, έλλειψη δογματισμού, κριτικό πνεύμα.
3. αυτογνωσία, απαλλαγή από προλήψεις και δεισιδαιμονίες.
4. αισθητική αγωγή μέσα από την επαφή του με την τέχνη, η οποία εξευγενίζει την ψυχή του και καθαίρει την προσωπικότητά του.
β. κοινωνικές αρετές:
1. κοινωνικά ενδιαφέροντα, ενεργή συμμετοχή στον κοινωνικό στίβο, κοινωνικές αρετές όπως αλτρουισμός, διαλλακτικότητα, κατανόηση, σωφροσύνη, ψυχραιμία και αποφασιστικότητα.
2. θάρρος, παρρησία, γενναιότητα, ισχυρή βούληση.
3. κοινωνική συνείδηση.
4. Δίνει το παρόν στους κραδασμούς του κοινωνικού γίγνεσθαι και παρίσταται πρωτοπόρος στις εξελίξεις.
γ. ηθικές αρχές:
1. ευσυνειδησία, ανιδιοτέλεια.
2. διαπνέονται από ανθρωπιστικά ιδανικά.
3. γενικότερα, αναπτυγμένο ήθος και εκλεπτυσμένος ψυχικός κόσμος.
δ. υγιή πολιτική συνείδηση
1.πολιτικά ενδιαφέροντα.
2. δημοκρατικές αντιλήψεις.
3 Ενεργός συμμετοχή στα πολιτικά πράγματα.
ε. πολιτιστικά ενδιαφέροντα:
1.σεβασμός αλλά συγχρόνως και κριτική στάση απέναντι στην παράδοση.
2.αισθητική αγωγή.
19
Ποιος είναι ο ρόλος των πνευματικών ανθρώπων
α. στην κοινωνική ζωή:
1.αφυπνίζουν τις νωθρές συνειδήσεις πάνω σε καίρια κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα, που ταλανίζουν το κοινωνικό σύνολο. Ενισχύουν την ορθή κοινωνικοποίηση και πολιτικοποίησή τους, στοιχεία καθοριστικά για την ομαλή συνύπαρξη και την εποικοδομητική συνεργασία των πολιτών.
2. λειτουργούν με πνεύμα συλλογικότητας, αλλά ταυτόχρονα διατηρούν την προσωπική τους αυτονομία.
3. Με τη διορατικότητά τους εντοπίζουν τα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα, αποκαλύπτουν τα αίτιά τους και αναζητούν λύσεις. Στιγματίζουν με τα έργα τους τη βία, το μίσος, την εμπάθεια και κάθε μορφή προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, που επιτυγχάνεται στις σύγχρονες κοινωνίες μέσα από την όξυνση του φανατισμού, του ρατσισμού και άλλων προβλημάτων κοινωνικής παθογένειας.
4. Κρατούν την ισορροπία στις αντίρροπες κοινωνικές δυνάμεις, γιατί ως γνώστες των ανθρώπινων πραγμάτων, με τη προσωπικότητά τους, καθοδηγούν τους πολίτες προς την πρόοδο. Συμβάλλουν στη διαμόρφωση της κοινωνικής συνείδησης μέσα από την προβολή της αξίας του «εμείς» ανάγοντας το ατομικό στο συλλογικό καθολικό συμφέρον.
5. Καθιστούν τους ανθρώπους ικανούς να παίρνουν αποφάσεις και να είναι υπεύθυνοι γι’ αυτές.
6. Προβάλλουν πρότυπα, ιδανικά και αξίες. Υπακούουν σε κανόνες και νόμους που έχει θεσπίσει η πολιτεία και αποτελούν οι ίδιοι πρότυπο για τον κόσμο.
7.Αγωνίζονται για τη διασφάλιση των κοινωνικών δικαιωμάτων (ισότητα, δικαιοσύνη κλπ.)
8. Επιδιώκουν την καλλιέργεια των κοινωνικών αρετών της αυτοθυσίας, της αλληλεγγύης, του αλληλοσεβασμού, που ανυψώνουν τον άνθρωπο σαν οντότητα και ταυτόχρονα στρέφονται εναντίον της αδικίας ,της διαφθοράς, της καχυποψίας και της μισαλλοδοξίας.
β. στην πνευματική ζωή
1. ενδιαφέρονται για τη γενίκευση της ανθρωπιστικής παιδείας.
2. μετουσιώνουν τα στοιχεία της παράδοσης με τη δυναμική της εποχής τους, προβάλλοντας νέες ιδέες στην κοινωνία.
3. συμβάλλουν στην πνευματική καλλιέργεια του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου, καταπολεμώντας την άγνοια, την αμάθεια, τις προλήψεις, τις δεισιδαιμονίες και το δογματισμό. Προωθούν τη γενικότερη άνοδο της πολιτιστικής και πνευματικής στάθμης της κοινωνίας.
4. εκλαϊκεύουν την επιστημονική γνώση και την καθιστούν προσιτή στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.
5. άσκηση γόνιμης ηθικής και πνευματικής επίδρασης όχι μόνο μέσα από τον λόγο αλλά κυρίως μέσα απ’ το παράδειγμα της πράξης και της ζωής τους.
6. γίνονται θεματοφύλακες της ιστορίας και των παραδόσεων και προωθούν την προβολή τους σε παγκόσμιο επίπεδο.
7. προωθούν το διάλογο ως μέσο επικοινωνίας των ατόμων, ανταλλαγής απόψεων και διευθέτησης των διαφορών.
γ. στην πολιτική:
1. διαπνέονται από δημοκρατικά ιδεώδη και αγωνίζονται για την προάσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, ενώ ελέγχουν την εξουσία σε κάθε περίπτωση παραβίασής τους.
20
2. στηλιτεύουν και αποκαλύπτουν τα αρνητικά φαινόμενα της πολιτικής, όπως τη δημαγωγία και το λαϊκισμό. Τοποθετούνται κατά της επιβουλής των ιθυνόντων του πλούτου και της εξουσίας, που με τα έργα τους προσπαθούν να ικανοποιήσουν προσωπικά συμφέροντα και επιδιώξεις εις βάρος του γενικού καλού.
3. δεν πρέπει να ξεχωρίζουν από το κοινωνικό σύνολο και να εκπροσωπούν μια ταξική ιδεολογία, «στρατευμένοι» σε κομματικές σκοπιμότητες.
4. συμμετοχή στα πολιτικά δρώμενα, ανάληψη δράσης για την αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων και συνετή καθοδήγηση των μαζών στις κρίσιμες ιστορικές στιγμές.
5. γίνονται πρωτοπόροι και δημιουργοί νέων πολιτιστικών και πνευματικών κινημάτων που τονώνουν την πολιτική ζωή του τόπου και παράλληλα προβάλλουν τη χώρα του.
δ. στη διεθνή πραγματικότητα:
1. αγωνίζονται για την εδραίωση της παγκόσμιας ειρήνης, της δικαιοσύνης, της ισότητας και της δημοκρατίας.
2. εναντιώνονται σε ρατσιστικές αντιλήψεις, εθνικιστικές προκαταλήψεις, συμβάλλοντας στη συνεργασία και τη φιλία των λαών.
3. αποκαλύπτουν τους στόχους της επιχειρούμενης παγκοσμιοποίησης που προκαλεί ανισότητες και οδηγεί στην απώλεια της εθνικής ιδιαιτερότητας.
4. οφείλουν να γίνονται δίοδοι προσέγγισης και ανταλλαγής ιδεών της χώρας τους με άλλα κράτη.
ε. σε υλικό επίπεδο:
οφείλουν να συντελούν στην άνοδο του βιοτικού επιπέδου των ατόμων δημιουργώντας με τον τρόπο τους προϋποθέσεις που θα εξασφαλίζουν την ποιότητα ζωής.
στ. σε ηθικό επίπεδο:
οφείλουν να συμβάλλουν στην ηθικοποίηση των ατόμων μέσα από την διαμόρφωση ενός κώδικα αξιών και αρχών που καθορίζουν τη συμπεριφορά και τη στάση τους απέναντι στη ζωή και την κοινωνία.
Προβλήματα της εποχής μας που απαιτούν την παρέμβαση των πνευματικών ανθρώπων
▪ εθνικιστικά πάθη
▪ απειλή ή έκρηξη πολέμων
▪ γενοκτονίες
▪ ρατσιστικές προκαταλήψεις
▪ εκμετάλλευση
▪ ολοκληρωτικά καθεστώτα
▪ κρίση δημοκρατικών θεσμών
▪ πυρηνική απειλή
▪ κοινωνικές και περιφερειακές ανισότητες (τρίτος κόσμος, βορράς-νότος κλπ.)
▪ κρίση της παράδοσης
▪ πολιτιστική αλλοτρίωση των μικρών χωρών
▪ καταστροφή φυσικού περιβάλλοντος.
21
Η αποχή των πνευματικών ανθρώπων της εποχής μας από το κοινωνικοπολιτικό σκηνικό
Ο ρόλος του πνευματικού ανθρώπου τελεί υπό αμφισβήτηση. Η περιορισμένη ανάληψη της κοινωνικής και πολιτικής ευθύνης και η αποχή των περισσότερων πνευματικών ανθρώπων από τους κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες είναι αποτέλεσμα:
▪ της ανάγκης που δημιουργεί η εξειδίκευση για ολοκληρωτική αφοσίωση σε ένα περιορισμένο πεδίο πνευματικής δράσης και των δυσκολιών που ανακύπτουν στην προσπάθεια ανάπτυξης μιας ολοκληρωμένης θεώρησης των πραγμάτων.
▪ της αποξένωσης των πνευματικών ανθρώπων απ’το κοινωνικό σώμα λόγω της κατάστασης σύγχυσης, αποπροσανατολισμού και χειραγώγησης στην οποία αυτό βρίσκεται.
▪ της γενικότερης ιδεολογικής κρίσης, της έκπτωσης των συλλογικών οραμάτων και αξιών και της υποχώρησης των κοινωνικών κινημάτων.
▪ του επηρεασμού από την ανεξέλεγκτη εξέλιξη, την οποία ακολουθεί και υποτάσσεται σ’αυτήν. Γίνεται δέσμιος του ευδαιμονισμού και των ανέσεων που προωθεί ο καταναλωτισμός. Κατά συνέπεια, πολλές φορές ο πνευματικός άνθρωπος αποσκοπεί στην ικανοποίηση του ατομικού του συμφέροντος και εκμεταλλεύεται κάθε μέσο για να φτάσει ψηλά. Ενδιαφέρεται μόνο για ό,τι θα ενισχύσει την προβολή και το κύρος του και θα τον ενσωματώσει στα «επιφανή»- διάσημα κοινωνικά στρώματα. Κατά συνέπεια επιτείνει την ηθική αναλγησία, την ηθική χαλάρωση.
▪ εγκλωβισμού στις κατ’ επίφαση υποχρεώσεις που δημιουργεί ο ρόλος του για να αποποιηθεί των ευθυνών του για την έξαρση της εγκληματικότητας, της περιθωριοποίησης, της αλλοτρίωσης, της προσβολής και παραβίασης των ανθρώπινων δικαιωμάτων.
▪ της αμφισβητούμενης παρουσίας του στην κοινωνικοπολιτιστική δράση που απλά επιβεβαιώνει την υποβάθμιση του πολιτιστικού και πολιτισμικού επιπέδου ζωής.
Η ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΤΩΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΣΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΔΙΕΘΝΙΣΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ
 Στην εποχή της έντονης αλληλεπίδρασης των λαών ο πνευματικός άνθρωπος υπερασπίζει από τη θέση του τη συναδέλφωσή των λαών για την επικράτηση της παγκόσμιας ειρήνης.
 Για να καταστεί αυτό πιο σαφές αναφέρουμε ότι ο ίδιος καταδικάζει φαινόμενα πάταξης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τους «ισχυρούς» προς τους «αδύνατους».
 Επίσης, δε μένει αμέτοχος στην έξαρση και άλλων προβλημάτων παγκόσμιας εμβέλειας, όπως το οικολογικό, το ενεργειακό, η πείνα των τριτοκοσμικών χωρών αλλά επισημαίνει τη σοβαρότητά τους από τη θέση του ποιητή, του ιστορικού, του φιλοσόφου, του δημοσιογράφου, του μουσικού προτείνοντας παράλληλα κάποιες λύσεις. Επομένως, αποτελεί το θεματοφύλακα του διεθνούς δικαίου.
 Ο βαθιά σκεπτόμενος άνθρωπος κρίνει αναγκαία τη διαφύλαξη της πολιτισμικής φυσιογνωμίας της κάθε χώρας χωριστά στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης.
 Ο ίδιος ως άριστος γνώστης της γλώσσας του, της ιστορίας του, των ηθών του τόπου του δε θεωρεί γόνιμη την αφομοίωση των λαών από τους πανίσχυρους. Αντί αυτού, άποψή του είναι η διατήρηση της εθνικής φυσιογνωμίας / εθνικής ταυτότητας / της ευρείας παράδοσης μιας χώρας για την αποφυγή κάθε είδους εκμετάλλευσης των ανεπτυγμένων λαών προς τους αναπτυσσόμενους.
22
Καταδικάζει, λοιπόν, την ξενομανία / τον άγονο μιμητισμό του τρόπου ζωής, του τρόπου διασκέδασης, του τρόπου σκέψης ως βασική στάση των νέων που άκριτα υιοθετούν κάθε τι ξενικό.
ΛΟΓΟΙ ΠΟΥ ΠΑΡΑΓΚΩΝΙΖΟΝΤΑΙ ΣΗΜΕΡΑ ΟΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ
 Η εποχή μας δεν μπορεί να χαρακτηριστεί εποχή ενδυνάμωσης της σφαιρικής της ανθρωπιστικής παιδείας της ολόπλευρης μόρφωσης αλλά εποχή επικράτησης της εξειδίκευσης και επομένως της πνευματικής μονομέρειας.
 Υπό αυτό το πρίσμα, οι άνθρωποι της διανόησης πρέπει να αναλάβουν πιο ενεργητικό ρόλο μιας που η ειδίκευση καθιστά πιο εύκολη την αποπνευματοποίηση του σύγχρονου ατόμου και πιο ολοκληρωτική την ιδεολογική του σύγχυση. Μόνο έτσι θα περιορίσουν την διανοητική νωθρότητα της κοινωνίας τους που κατακλύζεται από τις νέες, εύπεπτες αξίες των ΜΜΕ.
 Στα ΜΜΕ είναι δικαιολογημένο να αναζητηθούν κάποιοι λόγοι κατολίσθησης της πνευματικής ηγεσίας. Στην τηλεόραση, στον τύπο, στο ραδιόφωνο δεν προσκαλούνται συχνά πνευματικοί άνθρωποι, τους οποίους ο καθένας μας θα μπορούσε να γνωρίσει, να εντυπωσιαστεί από την πνευματική του διαύγεια και γιατί όχι να ακολουθήσει το διαφορετικό τρόπο θεώρησης των πραγμάτων που αυτός προτείνει. Δυστυχώς, τα ΜΜΕ μεταγγίζουν διαβρωτικές αξίες (πχ: το έχειν, το καταναλώνειν και όχι το είναι), αναδεικνύουν είδωλα αμφιβόλου ποιότητας και προβάλλουν πρότυπα ζωής χωρίς κανένα νόημα.
 Πρόσθετα γνωρίσματα της εποχής μας δυσκολεύουν την ανάδειξη του έργου του πνευματικού ατόμου. Ο ορθολογισμός που επιβάλλει η τεχνολογική έκρηξη, η βιομηχανοποιημένη ζωή που δεν αφήνει περιθώρια για πνευματικές αναζητήσεις, η ιδιοτέλεια και ο ατομισμός και όχι η ποιοτική συνύπαρξη με τους άλλους συνθέτουν το πλαίσιο της σύγχρονης κοινωνίας. Σε αυτό, οι πνευματικοί άνθρωποι εύκολα αποστασιοποιούνται/ τίθενται στο περιθώριο.

ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗ
ΟΡΙΣΜΟΣ
Κλωνοποίηση (ή κλωνισμός) είναι η δημιουργία και η επιτυχής ανάπτυξη κλώνου, πανομοιότυπου δηλαδή οργανισμού με αυτόν τον οποίο γίνεται η λήψη του σωματικού κυττάρου.
Μορφές της κλωνοποίησης είναι:
Α) αναπαραγωγική και
Β) θεραπευτική.
Η κλωνοποίηση αποτελεί εξέλιξη της βιοτεχνολογίας και αναμφίβολα συνιστά θαύμα της επιστημονικής κοινότητας. Η ιδέα της θεραπευτικής κλωνοποίησης γεννήθηκε το 1996, όταν κλωνοποιήθηκε ένα πρόβατο που ονομάστηκε Dolly. Οι επιστήμονες τότε οραματίστηκαν όχι τη δημιουργία ανθρώπινων κλώνων (αναπαραγωγική κλωνοποίηση), αλλά την παραγωγή ανθρώπινων εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων που θα προσέφεραν πολύτιμη αρωγή στη θεραπεία ασθενειών (θεραπευτική κλωνοποίηση).
Ο άνθρωπος δεν αποτελείται μόνο από τα γονίδιά του αλλά είναι μία σύνθετη οντότητα που διαμορφώνεται σύμφωνα με τις επιρροές που δέχεται από το περιβάλλον. Γι αυτό πολλοί επιστήμονες θεωρούν την κλωνοποίηση παράνομη και ανήθικη χωρίς καμία πρακτική χρησιμότητα. Ισχυρίζονται ότι η κλωνοποίηση ,ακόμη και αν επιτευχθεί, δε θα εξασφαλίσει την παραγωγή κλώνων πανομοιότυπους με το δότη.
ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ
 Στον τομέα της κτηνοτροφίας και της φυτικής παραγωγής
 Συμβάλει στην δημιουργία ανθεκτικών και αποδοτικών κλώνων για την βελτίωση της παραγωγικότητας των ζωϊκών και φυτικών ειδών(καλύτερη ποιότητα και μεγαλύτερες ποσότητες).
 Καταπολεμά τον υποσιτισμό.
 Βιοποικιλία: Στροφή της επιστήμης σε ποικιλία μορφών που δεν προσφέρει η φύση (π.χ. συνδυασμός φυτών και ζώων, τα φυτόζωα, που θα παράγουν γάλα με φωτοσύνθεση).
 Διάσωση φυτών και ζώων που απειλούνται με αφανισμό ή επαναδημιουργία ειδών που έχουν εξαφανιστεί : αποκατάσταση της ευαίσθητης ισορροπίας του οικοσυστήματος.
 Στον τομέα της βιοϊατρικής
 Χρησιμοποίηση κλωνοποιημένων κυττάρων, νευρώνων, ιστών για καταπολέμηση ανίατων ασθενειών π.χ. δημιουργία δέρματος για περιπτώσεις ασθενών με ολικά ή εκτεταμένα εγκαύματα.
5
 Συμβάλλει στην παραγωγή θεραπευτικών ουσιών για τον άνθρωπο από κλωνοποιημένα πειραματόζωα, σε συνδυασμό με τη γενετική τροποποίηση.
 Καταπολέμηση των αιτιών γήρανσης.
 Συμβολή στην τεκνοποίηση: δικαίωμα σε άκληρα ζευγάρια να αποκτήσουν φυσικούς διαδόχους.
 Προστατεύει την ανθρώπινη υγεία με την πρόληψη διεγνωσμένων κληρονομικών ασθενειών.
 Βελτιώνει την ποιότητα της ζωής των ανθρώπων με τη μεταμόσχευση οργάνων από διαγονιδιακά θηλαστικά.
 Καλύτερη προσέγγιση της βιολογικής διάστασης, που φτάνει στην αυτογνωσία.
ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ
 Υπάρχει η πιθανότητα εμφάνισης προβλημάτων στην υγεία, γιατί οι κλώνοι παράγονται από ενήλικα κύτταρα που έχουν γηρασμένο γενετικό υλικό.
 Η ίδια η τεχνική της κλωνοποίησης εγκυμονεί κινδύνους γιατί:
 Απαιτεί λεπτούς χειρισμούς.
 Αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης βλαβών στο DNA.
 Το έμβρυο, με την εφαρμογή του κλωνισμού καθίσταται επιβλαβές και ευπαθές σε διάφορες ασθένειες (κίνδυνος θνησιγένειας ή γενετικών ανωμαλιών).
 Η τεχνική παρέμβαση της κλωνοποίησης θα εισβάλει με βίαιο τρόπο στη φύση, με καταστροφικές συνέπειες για οποιαδήποτε μορφή ζωής. Είναι ενδεχόμενη η εξάλειψη της ποικιλομορφίας και της βιοποικιλότητας στη φύση, με συνέπεια τη δημιουργία ενός κόσμου επιρρεπούς στην εξαφάνιση λόγω της ομοιομορφίας που επιβάλλει.
 Η κατανάλωση πιθανά επιβλαβών τροποποιημένων τροφών, διαταράσσει το οικοσύστημα από την εισαγωγή τροποποιημένων οργανισμών.
 Η «γενετοκρατία» θα αντικαταστήσει την αξιοκρατία.
 Ένας κακός χειρισμός μπορεί να οδηγήσει σε βιολογικό λάθος ,με συνέπεια την πιθανότητα τερατογέννησης ενώ ταυτόχρονα μπορεί να προκαλέσει νέες ασθένειες, μολύνοντας ολόκληρους πληθυσμούς.
 Από την άλλη φοβίζει το ενδεχόμενο να χρησιμοποιηθεί η κλωνοποίηση ως χώρος άντλησης εξουσίας από παράφρονες επιστήμονες με ανυπολόγιστες επιπτώσεις για το μέλλον της ανθρωπότητας.
 Μία πιθανή μαζική παραγωγή πανομοιότυπων γενετικά αντιγραφών δηλαδή κλώνων θα προκαλέσει την κατάρρευση και τον αφανισμό πολλών παραδοσιακών αξιών, ενώ είναι σαφής ο κίνδυνος ελέγχου των αντιδράσεων και της συνείδησης των κλωνοποιημένων ανθρώπων.
 Χρήση της κλωνοποίησης για στρατιωτικούς και πολεμικούς σκοπούς (π.χ. ευγονική, αρία φυλή).
6
ΠΡΟΒΛΗΜΑΤA ΗΘΙΚΗΣ ΦΥΣΗΣ
 Η ανθρώπινη φιλοδοξία να υπερκεράσει τη φύση, αποτελεί ύβρη εναντίον του Θεού και της φύσης.
 Απομυθοποιείται το μυστήριο της ζωής και από θαύμα της δημιουργίας μεταβάλλεται σε μια απλή φυσικοχημική διεργασία.
 Απώλεια της μοναδικότητας, της διαφορετικότητας και της ελευθερίας του ανθρώπου με τη σκόπιμη δημιουργία ανθρώπων με υψηλό ή χαμηλό δείκτη νοημοσύνης, άρα διαχωρισμός ανθρώπων σε ανώτερες και κατώτερες τάξεις.
 Δημιουργία ανθρώπινων κλώνων, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν τα όργανά τους για μεταμόσχευση (ο άνθρωπος χρησιμοποιεί τον άνθρωπο). Υπάρχει ο κίνδυνος εμπορίου των οργάνων που θα παρέχουν οι κλωνοποιημένοι οργανισμοί. Αν οι ανθρώπινοι κλώνοι καταστούν φορείς ανταλλακτικών οργάνων, θα καταρρεύσει κάθε ηθικός φραγμός.
 Αναβίωση ενός απάνθρωπου ρατσισμού που θα επιβάλει ένας ισχυρός κλώνος. Ο ρατσισμός στην αναπαραγωγή ατόμων με τέλεια και επιθυμητά χαρακτηριστικά είναι πιθανό να δημιουργήσει μαζικά ανθρώπους συγκεκριμένου φύλου με κοινά χαρακτηριστικά , προκαθορίζοντας το μέλλον και διαταράσσοντας τις κοινωνικές δομές.
 Επιπλέον, παραβιάζονται κατάφωρα τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα.
 Αν δημιουργηθεί ανθρώπινος κλώνος παραβιάζονται οι κλασικοί όροι της ζωής και του θανάτου. Οδηγούμαστε σε νέες μορφές ζωής που δεν είχαν προβλεφτεί από τη φύση και ενδέχεται να διαταράξουμε την ισορροπία της φύσης.
 Επειδή η ανθρώπινη ψυχή δεν κλωνοποιείται, δεν είναι δυνατή η αναπαραγωγή ολοκληρωμένων ανθρώπων. Από την άλλη, τα αντίγραφα θα στερούνται τη μητρική στοργή και τα ανθρώπινα συναισθήματα, στα πρώτα τους χρόνια, γεγονός που μπορεί να τους προκαλέσει ψυχολογικά προβλήματα.
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΤΗΣ ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗΣ
 Η κλωνοποίηση θα συντελέσει στην πρόοδο, μόνο εάν συμπορευτεί με τον ανθρωπισμό.
 Οπωσδήποτε επιβάλλεται η υπεύθυνη στάση όλων κι ιδιαίτερα των επιστημόνων και της πολιτείας.
 Τα αρνητικά της κλωνοποίησης έγκεινται στην κακή χρήση της από τους επιστήμονες. Η επιστήμη της Γενετικής χρειάζεται να στηρίζεται σε μια νέα ηθική συνείδηση που διαμορφώνεται από τις ανθρωπιστικές αξίες που προάγουν την αρμονία στην ανθρωπότητα.
 Οικογένεια
 Γαλούχηση των παιδιών με ανθρωπιστική αγωγή.
 Σχολείο
 Ανθρωπιστική παιδεία , με στόχο την πολύπλευρη καλλιέργεια του ατόμου.
 Μ.Μ.Ε
 Ενημέρωση της κοινής γνώμης, ώστε να γίνονται γνωστά όλα τα τεκταινόμενα στο χώρο της κλωνοποίησης, αλλά και δυνατότητα παρέμβασης, όποτε αυτό κρίνεται αναγκαίο.
7
 Επιστήμονες
 Εξαρχής, θεωρείται επιβεβλημένη η ηθική ευθύνη των επιστημόνων απέναντι στο κοινωνικό σύνολο, καθώς και η συναίσθηση της κοινωνικής τους αποστολής, ώστε οι ενέργειές τους να μην υπονομεύουν την ευδαιμονία της κοινωνίας. Οι επιστήμονες οφείλουν να υπηρετούν τον άνθρωπο κι όχι την απρόσωπη ιδέα της επιστήμης, γιατί ο άνθρωπος ήταν και θα είναι ο σκοπός κι όχι το μέσον στην πορεία της επιστήμης.
 Χρειάζεται να διαφυλάττουν την ανεξαρτησία του λειτουργήματός τους από οικονομικούς κύκλους και πολιτικά συμφέροντα.
 Απαιτείται η συνεργασία των μελών της επιστημονικής κοινότητας και η κοινοποίηση των πορισμάτων των ερευνών τους, με στόχο τον έλεγχο των επιτευγμάτων τους και τον περιορισμό των εσφαλμένων ενεργειών.
 Η προοδοπληξία και το πάθος για το κυνήγι της δόξας και της υστεροφημίας πλήττουν την αντικειμενικότητα των επιστημόνων και την αξιοπιστία τους στο κοινό. Χρειάζεται αυτοσυγκράτηση, σύνεση και ορθολογισμός ειδικά σε θέματα, όπως η αναπαραγωγική κλωνοποίηση, που μπορεί να αλλάξουν την πορεία της ανθρωπότητας.
 Αρκετοί επιστήμονες τάσσονται υπέρ της θεραπευτικής κλωνοποίησης, με την εποπτεία του κράτους και λένε όχι στην ύπουλη, μυστική κι ανεξέλεγκτη δράση, που μπορεί να υπηρετεί αλλότρια συμφέροντα.
 Πολιτεία
 Ο πολίτης μπορεί να γίνει κοινωνός της γνώσης και να είναι σε θέση να ελέγχει, όταν η δημοκρατία λειτουργεί εύρυθμα και με διαφάνεια.
 Για τη διασφάλιση της ορθολογικής χρήσης των επιστημονικών ανακαλύψεων χρειάζεται να θεσπιστούν νόμοι και αρχές από την πολιτεία, γιατί μόνον η εφαρμογή συγκεκριμένης δεοντολογίας μπορεί να εμποδίσει τη γενετική ανισορροπία στη φύση λόγω της κλωνοποίησης.
 Οι ερευνητικές προτάσεις, καθώς και οι έρευνες που διεξάγονται στα εργαστήρια γενετικής επιβάλλεται να ελέγχονται από αρμόδιες αρχές και να δημοσιοποιούνται τα πορίσματά τους.

Το δί καίο της πυγμη ς
Στη φύση, ο κανόνας είναι να επιβάλλεται το ισχυρό ζώο στο ανίσχυρο, πράγμα που εξασφαλίζει και την οικολογική ισορροπία. Βέβαια, ο φυσικός αυτός κανόνας δεν μπορεί και δεν πρέπει να γίνει και κοινωνικός κανόνας. Ο άνθρωπος με τη βοήθεια της λογικής - που τον διαφοροποιεί από το ζωικό βασίλειο- εξελισσόμενος κοινωνικά και πολιτισμικά θέσπισε νόμους και δικαιώματα, σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, που - σε ευνομούμενες κοινωνίες - εξισώνουν τον ισχυρό με τον αδύνατο. Δυστυχώς, όμως, παρατηρούμε πολλά ακόμη δείγματα επιβολής και υποστήριξης του «δικαίου του ισχυρού» σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.
Φαινόμενα επιβολής του «δικαίου του ισχυρού» σε διεθνές επίπεδο
• η οικονομική διείσδυση και εκμετάλλευση του «Τρίτου Κόσμου» από τα βιομηχανικά κράτη
• οι πολιτικές, διπλωματικές ή και στρατιωτικές επεμβάσεις των ισχυρών (στρατιωτικά και πολιτικά) στον «Τρίτο Κόσμο», με στόχο τα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα
• η στήριξη από τη Δύση ολοκληρωτικών καθεστώτων στον «Τρίτο Κόσμο», που αποτελούν πιόνια τους στην άσκηση της διεθνούς πολιτικής τους
• η αυθαιρεσία των υπερδυνάμεων της εποχής μας στην άσκηση της εξωτερικής τους πολιτικής και η παράκαμψη των διεθνών συμβάσεων και οργανισμών
• η αδιαφορία των βιομηχανικά ανεπτυγμένων χωρών της Δύσης για τις διεθνείς συμβάσεις σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος
Φαινόμενα επιβολής του «δικαίου του ισχυρού» σε εθνικό και κοινωνικό επίπεδο
• πολιτικοί και δημόσιοι λειτουργοί κάνουν κατάχρηση της θέσης και της δύναμής τους –πολιτική διαφθορά
• η διαπλοκή πολιτικής, οικονομικής και επικοινωνιακής ηγεσίας, που διαμορφώνει παρασκηνιακά το πολιτικό σκηνικό και το οικονομικό τοπίο με στόχο το κέρδος και την κυριαρχία στον ανταγωνισμό
• οι εργοδότες καταφέρνουν, εκμεταλλευόμενοι τη «δαμόκλειο σπάθη» της ανεργίας, να επιβάλουν εργασιακές συνθήκες εκμετάλλευσης των εργαζομένων
• στις ανεπτυγμένες χώρες πολλοί ντόπιοι εκμεταλλεύονται οικονομικούς πρόσφυγες από υπανάπτυκτες χώρες ως φτηνό και ανασφάλιστο εργατικό δυναμικό, που συνήθως απασχολείται σε ευκαιριακή ή εποχική εργασία, σε ανθυγιεινά επαγγέλματα σε άσχημες και επικίνδυνες συνθήκες, με χαμηλές αμοιβές
2
ΠΟΛΕΜΟΣ-ΕΙΡΗΝΗ
Πόλεμος Η οργανωμένη, ένοπλη σύρραξη μεταξύ κρατών ή κοινωνικών ομάδων (εντός των κρατών) με στόχο την κατάκτηση εδάφους και πλουτοπαραγωγικών πηγών ή την πολιτική επικράτηση. Αποτελεί μια ακραία μορφή βίας, στο πλαίσιο της οποίας κάθε πλευρά επιδιώκει να επιβάλει τη θέλησή της στην άλλη.
Ψυχρός Πόλεμος Έτσι ονομάστηκε ο γεωπολιτικός, ιδεολογικός και οικονομικός αγώνας μεταξύ των δυο υπερδυνάμεων, Η.Π.Α. και Ε.Σ.Σ.Δ. μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Κράτησε από το 1947, μέχρι την πτώση του τείχους του Βερολίνου στις 11 Νοεμβρίου 1989 και λίγο αργότερα την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων στα άλλα κράτη επιρροής της Ε.Σ.Σ.Δ. Ονομαζόταν Ψυχρός Πόλεμος γιατί δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Επρόκειτο για επικράτησης σε διάφορους τομείς όπως τα συμβατικά και τα πυρηνικά όπλα, τα δίκτυα συμμαχιών, την οικονομία, με οικονομικούς αποκλεισμούς, προπαγάνδα, κατασκοπεία, πολέμους σε περιφερειακά κράτη, και ανταγωνισμό για την κατάκτηση του διαστήματος.
β. Μορφές πολέμου
οι πόλεμοι μπορούν να διακριθούν, ως προς τους σκοπούς και τα κίνητρα αυτών που τους προκαλούν, σε:
 επιθετικούς - κατακτητικούς
 αμυντικούς
 εθνικοαπελευθερωτικούς
 κοινωνικο-επαναστατικούς
 θρησκευτικούς
ανάλογα με τα μέσα:
• πυρηνικός
• χημικός-βιολογικός
• συμβατικός
• Ο κατακτητικός πόλεμος αποσκοπεί στην κατάκτηση εδαφών και των πλουτοπαραγωγικών πηγών τους (π.χ. Α' και Β' Παγκόσμιος Πόλεμος).
• Ο εθνικοαπελευθερωτικός πόλεμος έχει ως σκοπό την ανεξαρτησία του έθνους-κράτους που βρίσκεται υπό ξένη κατοχή. Αφετηρία του είναι η εθνική αφύπνιση του λαού, ο οποίος οδηγείται σε βίαιη αντιπαράθεση με τον κατακτητή για την ανεξαρτητοποίησή του [π.χ. Ελλάδα (1821), Ινδία (1949), Βιετνάμ (1954), Αλγερία (1962), Παλαιστίνη - αγώνας που διαρκεί από το 1920 μέχρι σήμερα].
• Ο θρησκευτικός πόλεμος στηρίζεται στο φανατισμό των ομάδων με διαφορετικές θρησκευτικές πεποιθήσεις, πίσω όμως από τις οποίες υποκρύπτονται συχνά οικονομικά και πολιτικά κίνητρα. [π.χ.οι σταυροφορίες το Μεσαίωνα, ο Τριακονταετής πόλεμος (1618-1648) μεταξύ των προτεσταντικών πριγκιπάτων και των καθολικών ηγετών/εκπροσώπων της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας].
• εμφύλιος πόλεμος διεξάγεται μεταξύ ομοεθνών, με στόχο την κατάκτηση της
3
πολιτικής εξουσίας [π.χ. Ελλάδα (1946-1949), , Ισπανία (1936-1939) Ελ Σαλβαδόρ (1991), Βοσνία-Ερζεγοβίνη (1995)].
Δίκαιος πόλεμος ή ατιμωτική ειρήνη;
Το πρώτο προτάσσεται, όταν διαπνέεται από πνεύμα ελευθεροφροσύνης, σεβασμό στο παρελθόν, την παράδοση, τις εθνικές αξίες, πατριωτισμό, τόλμη, ανδρεία, αυταπάρνηση. Η ατιμωτική ειρήνη συνεπάγεται στέρηση ελευθερίας, ασέβεια, εθνική προδοσία, ανανδρία. ( 1821, 1940)
Ασύμμετρες μορφές πολέμου «Από την ιστορία ξέρουμε πως μέχρι σήμερα όλοι οι πόλεμοι διεξάγονταν μεταξύ δυο καλά καθορισμένων και οργανωμένων εχθρών που είχαν ξεκάθαρους σκοπούς και στόχους. Όμως, μετά το τρομοκρατικό χτύπημα της 11 ης Σεπτεμβρίου 2001 βρισκόμαστε μπροστά σε νέο είδος πολέμου, όπου δε γίνεται πόλεμος μεταξύ συγκεκριμένων κρατών, αλλά πόλεμος εναντίον ενός αόρατου εχθρού που δεν έχει καθορισμένα σύνορα ούτε καθορισμένη χώρα και εθνικότητα και ο οποίος δε στράφηκε συγκεκριμένα κατά μιας χώρας, αλλά εναντίον ενός πολιτισμού και ενός τρόπου ζωής που διαφέρει ριζικά από το δικό του». (Γ. Ν. Γαλάνης)
Ασύμμετρος θεωρείται ο πόλεμος που διενεργείται από οργανωμένες μη-συμβατικές ομάδες, βασίζεται στην αναίρεση των κανόνων του δικαίου και του δικαίου του πολέμου, ενώ χρησιμοποιεί κυρίως χαμηλού σχετικά κόστους όπλα και επιχειρησιακή δράση που προκαλεί όμως, δυσανάλογα, μεγάλου (ασύμμετρου) κόστους αποτελέσματα στον υπέρτερο αντίπαλο, τόσο σε ανθρώπινες ζωές και υλικό όσο και σε ψυχολογικό και κοινωνικό κόστος.
Κύριος σκοπός του είναι η εξασθένιση/κάμψη της αποφασιστικότητας και της αποτελεσματικής χρήσης των συντελεστών ισχύος του υπέρτερου αντιπάλου.
Στις ασύμμετρες απειλές/συγκρούσεις συγκαταλέγονται ακόμη και οι επιθέσεις ανταρτών, τρομοκρατικών ομάδων ή άλλων οργανωμένων ομάδων, που χρησιμοποιούν από συμβατικά ή αυτοσχέδια όπλα μέχρι όπλα μαζικής καταστροφής WMD ( Weapons of Mass Destruction ), π.χ. μικρά πυρηνικά (mini πυρηνικές βόμβες πλουτωνίου), ραδιολογικά (π.χ. dirty bombs ), χημικά και βιολογικά όπλα. Ιστορικά, τέτοιες μεθόδους ακολούθησαν ασθενέστερες δυνάμεις εναντίον πολύ ισχυρότερων αντιπάλων (κυβερνήσεων κρατών ή πολυεθνικών οντοτήτων, π.χ. συλλογικών οργανισμών άμυνας και ασφάλειας).
γ. Αίτια των πολέμων
• ο πόλεμος θεωρείται αποτέλεσμα της επιθετικής φύσης και των ενστίκτων του ανθρώπου, της ανάγκης του να επιβληθεί, να επικρατήσει στον αγώνα επιβίωσης και κυριαρχίας έναντι άλλων ομάδων (π.χ. φυλών, εθνών, κρατών). Η άποψη αυτή δεν έχει πολλούς οπαδούς μεταξύ των σύγχρονων κοινωνιολόγων.
• Για τη σύγχρονη κοινωνιολογία, οι ρίζες του πολέμου θα πρέπει να αναζητηθούν στον πολιτισμό, την κουλτούρα, τα σύμβολα, τις αξίες, τις στάσεις, που μαθαίνονται από τους ανθρώπους μέσω της πρωτογενούς και της δευτερογενούς κοινωνικοποίησης, καθώς και στα συμφέροντα των ανθρώπων και των διάφορων κοινωνικών ομάδων, τάξεων και κρατών.
Ειδικότερα, αίτια θεωρούνται:
4
• η υπεράσπιση ή η τάση επέκτασης των οικονομικών συμφερόντων (για παράδειγμα, ιδιοποίηση πλουτοπαραγωγικών πηγών, άνοιγμα νέων αγορών για βιομηχανικά προϊόντα, οικονομική ύφεση στη «μητρόπολη»-χώρα)
• η διαπλοκή μεταξύ οικονομικής (βιομηχανίας όπλων), πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας των κρατών
• τα τεράστια συμφέροντα των πολεμικών βιομηχανιών
• η κρίση ηθικών αξιών, ο ατομικισμός
• οι εθνικιστικές τάσεις σε πολλές περιοχές του κόσμου (π.χ. Βοσνία, Κροατία)
• ο θρησκευτικός φανατισμός
• η συνεχιζόμενη εκμετάλλευση κρατών του Τρίτου Κόσμου (π.χ. Αφρική, Ασία) από αναπτυγμένες, που συσσωρεύει αθλιότητα, καταπίεση και τρομερές κοινωνικές ανισότητες
• η προσπάθεια κρατών να επιβάλλουν τα γεωπολιτικά τους συμφέροντα
• οι πρωτοφανείς ανακατατάξεις στην παγκόσμια πολιτική σκηνή και η επεκτατική πολιτική ορισμένων νεοεμφανιζόμενων κρατιδίων που επιζητούν τον αναγκαίο για την ανάπτυξή τους ζωτικό χώρο
• το χαμηλό πνευματικό επίπεδο, δεκτικότητα στη φιλοπολεμική προπαγάνδα
• ρατσισμός, θρησκευτικός φανατισμός, εθνικισμός
• αδικίες, ανισότητες, εμφύλιες διαμάχες
• τα ολοκληρωτικά καθεστώτα και η παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων
• ιστορικές αντιπαλότητες μεταξύ όμορων κρατών
δ. Συνέπειες των πολέμων
• η απώλεια της ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων (νεκροί στο πεδίο μάχης, άμαχοι θύματα, πείνα, αρρώστιες και άλλα)
• ο θάνατος μικρών παιδιών και η χρησιμοποίηση ανηλίκων ως στρατιωτών σε πολλές χώρες στον κόσμο
• η εμφάνιση αστέγων και προσφύγων (για παράδειγμα, από τις εμφύλιες συρράξεις στην Αφρική)
• οι τραυματικές εμπειρίες των αμάχων και των στρατιωτών, που τους «σημαδεύουν» στο υπόλοιπο της ζωής τους
• ανυπολόγιστες υλικές καταστροφές, η καταστροφή των περιουσιακών στοιχείων των ατόμων, αλλά και των πλουτοπαραγωγικών πηγών των κρατών
• η παρεμπόδιση της ομαλής λειτουργίας των πολιτειακών θεσμών (αναστέλλονται θεμελιακά για την ελευθερία άρθρα του Συντάγματος)
• η εξαγρίωση και εξαχρείωση του ανθρώπου
• Οικονομική εξαθλίωση, υποβιβασμός βιοτικού επιπέδου λαών
• Πληθυσμιακές ανακατατάξεις
• Κρίση και κατάρρευση ηθικών αξιών και αρχών
• Αμοιβαία καχυποψία και δυσπιστία, διαιώνιση έχθρας και αντιπαλότητας ανάμεσα σε άτομα και λαούς
• Κυριαρχεί η δυστυχία, ο πόνος, η ανασφάλεια, η απαισιοδοξία
• Πείνα, ανέχεια, ασθένειες, εξαθλίωση
• Κατάλυση κοινωνικών θεσμών
• Φανατισμός και αποπροσανατολισμός λαών
• Πνευματικός σκοταδισμός, αποτελμάτωση και στασιμότητα
• Επιστήμη και τεχνολογία στρατεύονται στην υπηρεσία του πολέμου
5
Ειρήνη
α. Με τον όρο ειρήνη περιγράφουμε, στο επίπεδο των διεθνών σχέσεων, την απουσία εσωτερικών ταραχών ή εξωτερικών πολέμων, τη φιλική σχέση ανάμεσα σε κράτη.
β. Η σημασία της ειρήνης
• Ο άνθρωπος αισθάνεται ασφαλής, με αυτοπεποίθηση
• ζει σε περιβάλλον όπου ισχύουν νόμοι και αρχές που υπηρετούν τον άνθρωπο
• σκέφτεται και δρα δημιουργικά
• βιώνει μια καθημερινότητα μέσα στην οποία επιδιώκει την ευτυχία
• αντιμετωπίζει τους συνανθρώπους του ως αξίες, σεβόμενος το δικαίωμα της ύπαρξής τους και της ευτυχίας
• μαθαίνει να υποτάσσει την παρόρμηση στη λογική
• δυνατότητα ομόνοιας και συνεργασίας
• σεβασμός στα ανθρώπινα δικαιώματα, διασφάλιση της δημοκρατίας
• επιστημονικά-τεχνολογικά επιτεύγματα
• κατοχύρωση δημοκρατίας, προάσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων
• καλλιεργούνται οι ανθρώπινες σχέσεις και αναπτύσσονται κοινωνικές αρετές
• επικρατεί γαλήνη, ηρεμία, ευρυθμία
• αρμονική συνύπαρξη λαών
γ. Παράγοντες και συνθήκες που προωθούν το πνεύμα ειρήνης σήμερα
• Στην εποχή μας, υπάρχει η δυνατότητα επίλυσης, με τη βοήθεια της τεχνολογίας, βασικών προβλημάτων - τουλάχιστον στη Δύση - που στο παρελθόν πυροδοτούσαν πολέμους
• Η παιδεία που καλλιεργεί το ορθολογικό πνεύμα, εξανθρωπίζει, απαλλάσσει από το δογματισμό, το φανατισμό και τη χειραγώγηση
• Η δημοκρατία, που εξασφαλίζει ισότητα, δικαιοσύνη και ελευθερία, αρχές απαραίτητες για το σεβασμό ανθρωπίνων δικαιωμάτων, λειτουργεί αποτρεπτικά απέναντι σε αυθαιρεσίες ηγετών
• Το τέλος του «ψυχρού πολέμου» μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων που συσπείρωνε γύρω τους πλήθος κρατών τα οποία είχαν εχθρική διάθεση, έχει περιορίσει τον πολιτικό και στρατιωτικό ανταγωνισμό των κρατών αυτών, που επέφερε στο παρελθόν πολέμους (π.χ. Κορέα, Βιετνάμ, Αφγανιστάν)
• Το πνεύμα διεθνούς συνεργασίας, που φαίνεται να διαπνέει τις διακρατικές επαφές σε διάφορα επίπεδα.
Πιο συγκεκριμένα:
σε πολιτικό επίπεδο, λειτουργούν παγκόσμιοι και περιφερειακοί οργανισμοί, όπως ο Ο.Η.Ε. και η Ε.Ε., που καθιερώνουν διεθνείς κανόνες και επιδιώκουν την ειρηνική επίλυση διαφορών
σε οικονομικό επίπεδο, η οικονομική δραστηριότητα έχει αποκτήσει προφανή διεθνή χαρακτήρα και τα συμφέροντα έχουν παγκοσμιοποιηθεί. Οι σχέσεις και οι διασυνδέσεις που προκύπτουν από την οικονομική δραστηριότητα καλύπτουν πλέον όλο το διεθνή χώρο.Ο όρος «διακυβέρνηση» είναι κατάλληλος για να εκφράσει τον τρόπο, με τον οποίο ασκείται η εξουσία και η πολιτική. Με τον όρο «διακυβέρνηση»
6
εκφράζουμε κυρίως την ανάγκη συνεργασίας και συντονισμού περισσότερων κρατών, με νομοθετικές ρυθμίσεις, ελέγχους, παρεμβάσεις και κυρώσεις, για θέματα που ξεπερνούν τα όρια ενός κράτους, όπως για παράδειγμα τη μόλυνση του περιβάλλοντος, τον έλεγχο της ραδιενέργειας, την καταπολέμηση της εγκληματικότητας και άλλα
σε επίπεδο διεθνιστικών κινημάτων: ενισχύεται και διεθνοποιείται η δράση και η συνεργασία κινημάτων και Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων με πανανθρώπινα αιτήματα – οικολογικά και ειρηνικά
δ. Η ειρήνη μπορεί να διασφαλιστεί με:
• την επιβολή του Διεθνούς Δικαίου, το σεβασμό της διεθνούς νομιμότητας και την εφαρμογή των αποφάσεων των Διεθνών Οργανισμών
• την καταπολέμηση των αιτίων που αναπαράγουν τον πόλεμο, όπως είναι η άνιση κατανομή του πλούτου, της γνώσης και της ισχύος μεταξύ των λαών
• την εμπέδωση σχέσεων συνεργασίας μεταξύ των κρατών
• την ενεργοποίηση της διεθνούς κοινής γνώμης σε περιπτώσεις επιθετικής συμπεριφοράς κάποιου κράτους
• τη γνωριμία και συνεργασία των λαών
• την καταπολέμηση του φανατισμού και της μισαλλοδοξίας μέσω της εκπαίδευσης
• μείωση των επενδύσεων στον πολεμικό τομέα
• τον πυρηνικό αφοπλισμό
• την αποβολή ανταγωνιστικής νοοτροπίας
• την αυτονομία και αυθυπαρξία κρατών
• την ανάληψη ειρηνευτικών πρωτοβουλιών από κυβερνήσεις κρατών και διεθνείς οργανισμούς
7
ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΣΦΑΛΗΣ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ;
«Στο μάθημα της Φυσικής διεξάγεται μια συζήτηση στην τάξη σας με θέμα την Πυρηνική ενέργεια και κατά πόσο αυτή είναι ασφαλής. Να εκθέσετε τις απόψεις σας για τα θετικά αποτελέσματα της Πυρηνικής ενέργειας, καθώς και τις επιπτώσεις της από ένα πιθανό ατύχημα στο περιβάλλον και στον ίδιο τον άν- θρωπο».
Η Πυρηνική ενέργεια είναι ένα από τα επιτεύγματα της επιστήμης, τα οποία δημιουργούν αντιφατικά συναισθήματα στη ψυχή των ανθρώπων. Η χρησιμότητα της Πυρηνικής ενέργειας είναι αναμφίβολη και έχει επιβεβαιωθεί σε πολλούς τομείς. Από την άλλη οι αρνητικές επιπτώσεις από ένα ενδεχόμενο ατύχημα είναι υπερβολικά μεγάλες και επικίνδυνες.
Κύριο μέρος:
α΄ ερώτημα: Θετικά αποτελέσματα Πυρηνικής ενέργειας
• Παραγωγή μεγάλης ποσότητας ενέργειας με μικρού κόστους πρώτες ύλες
• Δυνατότητα χρήσης της σε επιστήμες υγείας
• Απασχόληση μεγάλου αριθμού εργαζομένων
• Βοηθάει στην εξέλιξη της τεχνολογίας
• Καλύτερη ποιότητα προϊόντων στη βιομηχανία
• Εφαρμογές στη γεωργία
β΄ ερώτημα: Επιπτώσεις από πιθανό ατύχημα
• Ανεξέλεγκτη μόλυνση του περιβάλλοντος (εδάφους, υδάτινου και αέρινου)
• Αύξηση της θερμοκρασίας
• Καρκινοπάθειες – δερματοπάθειες -καρκινογενέσεις – αναπνευστικά προβλήματα 4. Ολοκληρωτική καταστροφή κρατών και άμεση απώλεια πολλών ανθρώπων
• Εκβιαστική χρήση στη διεθνή πολιτική
Επίλογος
• Είναι καθοριστικό η χρήση της Πυρηνικής ενέργειας να γίνεται με μέτρο και λελογισμένα, ώστε από τη μια να συνεχίσει αν προσφέρει τις υπηρεσίες της στις επιστήμες, και από την άλλη να αποφευχθούν οι κίνδυνοι ενός ατυχήματος.
• Αυστηρός έλεγχος στις χώρες παραγωγής πυρηνικής ενέργειας
• Ανθρωπιστική οπτική επιστήμης
8
Στερεο τυπα-προκαταλη ψείς
http://oxynoia.blogspot.gr/2012/03/blog-post_324.html
Στερεότυπα
 συμβολικοί χαρακτηρισμοί που αποδίδονται στα μέλη μιας ομάδας ανθρώπων και βασίζονται σε γενικεύσεις
 αφορούν όλες τις εκφάνσεις του βίου: επάγγελμα, πολιτική, σχέσεις λαών, θρησκεία
 αποτελούν υποκειμενικές και μεροληπτικές αντιλήψεις
γνωρίσματα
 η αυθαιρεσία, η γενίκευση, υπερ-απλούστευση= οδηγούν σε διαστρέβλωση της πραγματικότητας
 σταθερότητα= αποτελούν εδραιωμένες και παγιωμένες πεποιθήσεις
 αυτόματη- μηχανική ανάκληση
προκαταλήψεις
 εκ των προτέρων διαμορφωμένες γνώμες, δίχως προηγούμενη μελέτη και εξέταση
 βασίζονται σε αυθαίρετες γενικεύσεις
Μορφές
 Επαγγελματικές
 Φυλετικές
 Εθνικές
 Πολιτικές
 Θρησκευτικές
 Αθλητικές
 Επιστημονικές
Αιτίες
 Αμάθεια, άγνοια και ημιμάθεια
 Εγωισμός, δείγμα συμπλεγματικής προσωπικότητας που προσπαθεί να αυτό-επιβεβαιωθεί
 Ιδιοτέλεια, καιροσκοπισμός και ατομικισμός
 Ανασφάλεια και φόβος του διαφορετικού και άγνωστου
 Έλλειψη διαλόγου
 Έλλειμμα κοινωνικοποίησης
 Αυταρχική εκπαίδευση
 Εθνικισμός
 Ωφελιμιστική μάθηση
 Παραπληροφόρηση
 Πολιτικός φανατισμός, πολιτική προπαγάνδα
 Αδιαφορία πνευματικών ηγετών
 Χρησιμοθηρική κοινωνία
 Κρίση αξιών, έλλειψη ιδανικών
 Κυρίαρχο υλιστικό πρότυπο
9
Επιπτώσεις
 Μεροληψία, αδικίες και προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας
 Υπονόμευση διεύρυνσης πνευματικών οριζόντων
 Χειραγώγηση και μαζοποίηση
 Συντηρητισμός και απομόνωση, εθνική εσωστρέφεια
 Ρατσισμός και αλλοτριωτικές συνέπειες
 Υπονόμευση πνεύματος συνεργασίας και αλληλεγγύης
 Απώλεια συνεκτικότητας, κίνδυνος εμφυλίων πολέμων
 Αποσταθεροποίηση διεθνών σχέσεων
 Βανδαλισμοί, σκοταδισμός
Αντιμετώπιση
 Ρυθμιστικός ρόλος φορέων κοινωνικοποίησης, καλλιέργεια φιλειρηνικού πνεύματος
 Παροχή ανθρωπιστικής αγωγής
 Αμερόληπτη και αντικειμενική πληροφόρηση
 Ενίσχυση δημοκρατίας
 Αφύπνιση κοινής γνώμης από πνευματικούς ανθρώπους
 Καλλιέργεια αμφιβολίας, φιλειρηνικού πνεύματος
 Αυτοκριτική, αυτογνωσία
10
Ρατσίσμο ς
Προσδιορισμός της έννοιας
• Με τον όρο «ράτσα» ορίζεται-στα λεξικά- το σύνολο ανθρώπων και ζώων της ίδιας φυλής και μεταφορικά το «εκλεκτό γένος».
• Ρατσισμός είναι η αντίληψη που θεωρεί ορισμένες ομάδες ή εθνότητες -εκ φύσεως- ανώτερες από τις άλλες, γεγονός που μεταφράζεται σε δικαιοδοσία και δικαιολόγηση της κυριαρχίας των μεν στις δε. Βασίζεται στην πλάνη ότι υπάρχουν βιολογικοί λόγοι που δικαιολογούν τις διακρίσεις μεταξύ φυλετικών ομάδων. Οι ρατσιστικές θεωρίες δε διαθέτουν επιστημονική θεμελίωση, αν και οι ρατσιστές πιστεύουν, δίχως αποδεικτικά στοιχεία, το αντίθετο.
Σύγχρονες μορφές ρατσισμού:
• Εθνικός ή φυλετικός: στηρίζεται στις διακρίσεις σε βάρος μεταναστών και μειονοτήτων καθώς και πολιτικών προσφύγων, που προέρχονται κυρίως από την ανατολική Ευρώπη και τις τριτοκοσμικές χώρες, ή αναπαράγει την προκατάληψη εναντίον Εβραίων, Τσιγγάνων, εγχρώμων.
• Κοινωνικός: μεροληπτική στάση που μπορεί να οδηγήσει σε διαχωρισμό, στιγματισμό, περιθωριοποίηση, κοινωνικό αποκλεισμό των ατόμων - ομάδων που υφίστανται τη ρατσιστική αντιμετώπιση. Κριτήρια κοινωνικού ρατσισμού αποτελούν: το φύλο, το μορφωτικό επίπεδο, η οικονομική κατάσταση, το επάγγελμα, η καταγωγή, οι θρησκευτικές - ιδεολογικές πεποιθήσεις, η εξωτερική εμφάνιση, οι αποκλίνουσες κοινωνικές κατηγορίες (ομοφυλόφιλοι, ιερόδουλες, χρήστες ναρκωτικών, πρώην κατάδικοι) και η φυσική κατάσταση (άτομα με ειδικές ανάγκες, φορείς ανίατων ασθενειών).
• Πολιτισμικός: η ανωτερότητα της Δύσης έναντι της κατωτερότητας των υπανάπτυκτων λαών
• Θρησκευτικός: μουσουλμάνοι έναντι χριστιανών
Αιτίες της ρατσιστικής (και εθνικιστικής) συμπεριφοράς
• Ο ρόλος της οικογένειας: Οι άνθρωποι υιοθετούν από μικρή ηλικία προκαταλήψεις και στερεότυπα μέσω της διαδικασίας της κοινωνικής τους ένταξης. Οι προκαταλήψεις διδάσκονται, μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά (είτε φραστικά είτε εμπράκτως) και αναπαράγονται. Τα παιδιά υιοθετούν και επαναλαμβάνουν τις διακρίσεις, τις οποίες κάνουν οι γονείς τους και ενεργούν συνειδητά ή ασυνείδητα.
• Ο ρόλος των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης: Παρουσιάζονται, συχνά, ορισμένα άτομα και ομάδες με τρόπο που ενισχύει τις υπάρχουσες προκαταλήψεις και τα στερεότυπα. Επιπλέον, μέσα από την παρουσίαση μιας μονόπλευρης, διαστρεβλωμένης (σε βάρος των “άλλων”) ή ωραιοποιημένης εικόνας (υπέρ των “δικών” μας) καλλιεργούν προκαταλήψεις -πιστεύοντας ότι εξυπηρετούν εθνικό συμφέρον- και εκμεταλλεύονται την ξενοφοβία του λαού.
• Οι κατηγοριοποιήσεις που είναι μέρος της ανθρώπινης σκέψης (κατηγορίες πραγμάτων, δέντρων, φυτών, ζώων και κατηγορίες ανθρώπων με κριτήρια το φύλο, ηλικία φυλή, το έθνος, το επάγγελμα και άλλες) απλοποιούν τον
11
πολύπλοκο κόσμο και διευκολύνουν στη διαχείριση των πληροφοριών. Έτσι, δημιουργούνται κατηγορίες ανθρώπων, στις οποίες αποδίδονται κάποια χαρακτηριστικά γνωρίσματα (χρώμα, φυλή, ύψος και άλλα). Όμως, με βάση αυτά οι άνθρωποι συγκρίνουν και αξιολογούν τους διαφορετικούς από αυτούς με προκατασκευασμένα και ανορθολογικά κριτήρια.
• Ο ρατσισμός ως αποτέλεσμα οικονομικών παραγόντων: Ο ανταγωνισμός αναπτύσσεται μεταξύ ομάδων που διεκδικούν, για παράδειγμα, περιορισμένες θέσεις εργασίας, οικονομικά και κοινωνικά οφέλη και αγαθά. Ορισμένες ομάδες, όπως οι νεοαφιχθέντες Έλληνες Πόντιοι και οι Αλβανοί στη χώρα μας, συγκρούονται με γηγενείς που θεωρούν ότι οι μετανάστες απειλούν τα οικονομικά τους συμφέροντα. Κατά συνέπεια, εμφανίζεται η τάση στους μόνιμους κατοίκους να υιοθετούν προκαταλήψεις και στερεότυπα σε βάρος των νεοεμφανιζόμενων ανταγωνιστών τους. Συχνά, οι προκαταλήψεις αυτές γίνονται αιτίες διακρίσεων και αδικιών, που, σε περιόδους οικονομικών κρίσεων, μετασχηματίζονται συχνά σε επιθετικές συμπεριφορές (για παράδειγμα, οι επιθέσεις των νεοναζί σε βάρος Ελλήνων, Τούρκων και άλλων μεταναστών στη Γερμανία).
• Ο Θρησκευτικός φανατισμός που καλλιεργείται από θρησκευτικούς και πολιτικούς ηγέτες σε βάρος της διαφορετικής πίστης και στο όνομα της διαφύλαξης της κυρίαρχης θρησκευτικής παράδοσης, γεγονός που παραβιάζει την αρχή της ανεξιθρησκίας.
• Ο εγωισμός όποιας μορφής: εθνικά οδηγεί στον εθνοκεντρισμό, ατομικά στη φιλαυτία και τα συμπλέγματα
• Η έλλειψη ουσιώδους παιδείας
• Η κρίση του ανθρωπισμού: ο άνθρωπος αντί για σκοπός καθίσταται μέσο εξυπηρέτησης σκοπών οικονομικών από άτομα, ομάδες, κράτη
• Η δημαγωγία των πολιτικών και ο καλλιεργούμενος φανατισμός: Οι πολιτικοί, συχνά, εκμεταλλεύονται το κλίμα ξενοφοβίας και διακηρύσσουν την αρχή “έξω οι ξένοι”, για να αυξήσουν τα εκλογικά τους ποσοστά. Ιδίως σε περιόδους κοινωνικοοικονομικών κρίσεων επιδιώκεται η ενοχοποίηση ξένων, γίνεται προσπάθεια να αποσειστούν οι ευθύνες για τα μείζονα προβλήματα (οικονομική ύφεση, ανεργία, εγκληματικότητα και άλλα) και να επιρριφθούν σε συγκεκριμένες ομάδες, με τη γνωστή πρακτική της δημιουργίας “αποδιοπομπαίων τράγων”.
• Υλιστικό και καταναλωτικό πρότυπο
• Απάθεια και αδιαφορία του σύγχρονου ανθρώπου
Συνέπειες
• Υποτίμηση ανθρωπιστικών αξιών
• Πνευματική αδράνεια, αλλοτρίωση
• Καταπάτηση θεμελιωδών δικαιωμάτων( εργασία, υγεία, περίθαλψη, εκπαίδευση)
• Ψυχολογική καταρράκωση των θυμάτων του ρατσισμού
• Έξαρση αντικοινωνικών φαινομένων, βία εγκληματικότητα
• Ανάσχεση πολιτικής και οικονομικής προόδου
• Υπονόμευση της δημοκρατίας
• Πολιτιστική υποβάθμιση
• Εθνικιστικές τάσεις
12
Τρόποι αντιμετώπισης:
• Η ευθύνη για την αντιμετώπιση αυτών των ρατσιστικών φαινομένων επιμερίζεται τόσο στην οργανωμένη πολιτεία όσο και στα άτομα μεμονωμένα.
• Παιδεία που καλλιεργεί την κριτική στάση απέναντι σε ρατσιστικές αντιλήψεις, ενισχύει τις ηθικοπνευματικές αντιστάσεις στην μισαλλοδοξία και το φανατισμό και ενθαρρύνει το σεβασμό και την ανοχή στην ετερότητα / διαφορετικότητα με τις ποικίλες μορφές της- κυρίως μέσω της διαπολιτισμικής αγωγής. Βασικοί φορείς της παιδείας αυτής είναι η εκπαίδευση, τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, οι πνευματικοί άνθρωποι και οι ποικίλοι πολιτιστικοί οργανισμοί.
• Καταδίκη και στηλίτευση των κρουσμάτων του ρατσισμού που εκφράζεται έμπρακτα με εκσυγχρονισμό των νομοθεσιών που εμμένουν σε ρατσιστικές αντιλήψεις.
• Έμπρακτη ευαισθητοποίηση σχετικά με την κατοχύρωση και περιφρούρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων,
• δυνατότητα ισότιμης συμμετοχής των ευπαθών κατηγοριών στο κοινωνικό, οικονομικό, πολιτιστικό αγαθό (δικαίωμα στην εργασία, ασφάλιση, περίθαλψη, κοινωνική πρόνοια, εκπαίδευση, μόρφωση, διατήρηση πολιτιστικής ιδιαιτερότητας σε αρμονική συνύπαρξη με την κυρίαρχη κουλτούρα).
• Ατομική ευθύνη : Το άτομο οφείλει να απορρίπτει το ρατσισμό, όχι μόνο θεωρητικά αλλά και έμπρακτα, μέσα από τη στάση και συμπεριφορά του απέναντι στις ομάδες εκείνες που είναι ευάλωτες στις οποιεσδήποτε ρατσιστικές αντιλήψεις.
• Διεθνής συνεργασία
• Συγκρότηση κράτους πρόνοιας και κοινωνικής αλληλεγγύης
• Ευαισθητοποίηση αθλητών και καλλιτεχνών
• Κοινωνική συνείδηση, ανθρωπιά και ευαισθητοποίηση
• Ενεργός συμμετοχή νέων σε επίπεδο ομάδων
13
ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ
 Αντιστάθμισμα στο ρατσισμό
 Ανοχή και διαλλακτικότητα, περιθώρια για έκφραση αντίθετης
 Κατανόηση και σεβασμός στο συνάνθρωπο
 Είναι ηθικοπνευματική αρετή, αφορά πρόσωπα, απόψεις, συμπεριφορές
 Συμβάλλει στην εδραίωση του ανθρωπισμού, στην πρόοδο, λειτουργεί ως ανασχετικός παράγοντας στη διαιώνιση νοσηρών κοινωνικών φαινομένων
Αξία της
 Διεύρυνση πνευματικών οριζόντων, δεκτικότητα σε νέες ιδέες
 Σεβασμός και κατίσχυση της δικαιοσύνης
 Εμπέδωση αγάπης,
 Καλλιέργεια συνεργασίας, αλληλεγγύης
 Προστασία ανθρώπινων δικαιωμάτων
 Ενδυνάμωση διεθνισμού, διασφάλιση ειρηνικής συνύπαρξης
 Διαπολιτισμική επικοινωνία
 Οικονομική συνεργασία και πρόοδος
 Αντιστρατεύεται προκαταλήψεις και στερεότυπα
 Αντιπαλεύει το ρατσισμό, τον αποκλεισμό και την περιθωριοποίηση, την ξενοφοβία
 Αντιμετωπίζει τις αδικίες και την εκμετάλλευση
 Άμυνα κατά του πολέμου και των πάσης φύσεως συρράξεων και αντιπαλοτήτων
14
ΦΑΝΑΤΙΣΜΟΣ
Πολυμορφία
 Ιδεολογικός φανατισμός
 Δογματικά κινήματα
 Τρομοκρατία/θεμελιωτισμός-φονταμενταλισμός
 Θρησκευτικός φανατισμός
 Εθνικισμός
 Φυλετικός και κοινωνικός ρατσισμός
 Πολιτική εμπάθεια-κομματοκρατία
 Χουλιγκανισμός-βία στα γήπεδα
 Προοδοπληξία-προγονολατρία
 Υπερβολική προσήλωση στην επιστημονική έρευνα
 Μαζική υστερία
Επιρρεπείς στο φανατισμό
 Φτωχοί εγκλωβισμένοι στην οικονομική τους δυσπραγία
 Ακοινώνητοι και παραμερισμένοι
 Μειονότητες, που διέπονται από ανασφάλεια
 Εμπαθείς
 Υπερβολικά φίλαυτοι
 Πληκτικοί
 Ενοχικοί= με ένοχη συνείδηση
 Αμαθείς, με χαμηλό πνευματικό επίπεδο
Αίτια
 Ιδιοτέλεια
 Κρίση ανθρωπισμού
 Ιδεολογική σύγχυση και απομυθοποίηση αληθινών αξιών
 Απουσία ορθού λόγου
 Αμάθεια και αναλφαβητισμός
 Μειωμένη αυτοεκτίμηση
 Απογοήτευση, αποτυχία= διέξοδος σε μαζικά κινήματα
 Κοινωνικά αδιέξοδα, φτώχεια, ανεργία, ανισότητες, αναξιοκρατία
 Πρότυπα φανατισμού, καλλιέργεια εθνικού μίσους
 Παραπληροφόρηση
 Απουσία δημοκρατικής παιδείας, δημαγωγία
 Κρίση πολιτικής
Ψυχογράφημα φανατισμού
 Εμπαθής και μισαλλόδοξος
 Προκατειλημμένος
 Καχύποπτος
 Ασεβής
 Δογματικός και κοντόφθαλμος
 Εχθρικός
 Ιδεοληπτικός
 Ανασφαλής
15
 Ανταγωνιστικός
 Συμπλεγματικός
Επιπτώσεις
 κατάφωρη παραβίαση ανθρώπινων δικαιωμάτων
 Παραποίηση διαλόγου
 Έξαρση βίας, έλλειψη συνεργασίας
 Μυωπική αντίληψη
 Μίσος και εμπάθεια
 Εθνική και ψυχική διάβρωση
 Αλλοτρίωση
 Υλικές καταστροφές, οικονομική κρίση
 Καταστροφή μνημείων τέχνης
 Εθνικισμός
 Προγονολατρία, προοδοπληξία
 Υπονόμευση διεθνούς συνεργασίας
Προτάσεις
 Ορθολογισμός
 Ανθρωπιστική παιδεία
 Επιδίωξη διαλόγου
 Επιμελημένη αγωγή, ανάληψη προσωπικής ευθύνης
 Αμφιβολία, κριτική προσέγγιση
 Ενημέρωση και διασταύρωση πληροφοριών
 Αυτογνωσία
 Πολύπλευρα ενδιαφέροντα
 Ανθρωπιστική παιδεία
 Επιδίωξη διαλόγου, σεβασμός στη γνώμη του άλλου
 Κοινωνική συνείδηση και συνεργασία
 Ενίσχυση δημοκρατίας
 Άσκηση κοινωνικής πολιτικής
 Πολιτική στην υπηρεσία του λαού
 Επιδίωξη συλλογικού συμφέροντος
 Σεβασμός στον πολίτη
 Δεοντολογία
 Αφύπνιση συνείδησης από τους πνευματικούς ανθρώπους
 Φιλελευθερισμός και μετριοπάθεια
 Αντιδογματικό πρότυπο, δημοκρατία
 Αμεροληψία, όξυνση κριτικής ικανότητας
16
Σχεδιάγραμμα έκθεσης-μεταναστεύσεις
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ
 Διαχρονικό φαινόμενο με έξαρση στον αιώνα μας
 Δωριείς, αποικίες, παροικίες Τουρκοκρατίας
 Μικρασιάτες, Κύπριοι, Βορειοηπειρώτες, Πόντιοι, Αλβανοί, Αρμένιοι, Κόυρδοι, Ανατολικοευρωπαίοι, Άραβες κ.α.
ΑΙΤΙΑ
 Πόλεμοι. .
 Ολοκληρωτικά καθεστώτα,
 καταπίεση, παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πολιτικές διώξεις.
 Κοινωνικές συγκρούσεις
 Φτώχεια, χαμηλό βιοτικό επίπεδο
 Εμφύλιες συγκρούσεις, ανεργία, ανέχεια…
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ - ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΙΔΙΟΥΣ
ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ - ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ
 Δυσκολία εγκατάστασης και εξασφάλισης διαμονής και μέσων επιβίωσης
 ανεργία - εκμετάλλευση (αποτελούν φτηνότερο εργατικό δυναμικό και αμείβονται με πενιχρά ημερομίσθια, που όμως είναι καλύτερα απ' ό,τι στη χώρα τους)
 Δυσκολίες προσαρμογής στο νέο περιβάλλον ζωής (εκμάθηση γλώσσας, νοο-τροπία, αξίες).
 Εχθρική συχνά η αντιμετώπισή τους από τους αυτόχθονες και κακές οι συνθήκες διαβίωσης και περίθαλψής τους.
 Ψυχολογικά προβλήματα και μνήμες της χαμένης πατρίδας,
 Συμπλέγματα κατωτερότητας, αίσθημα μειονεξίας, ανασφάλεια, άγχος αποδοχής και προόδου.
 Αδυναμία μόρφωσης - εύκολη λεία για χειραγώγηση και μαζοποίηση
 κίνδυνος πολιτιστικής αλλοτρίωσης και πνευματικής υποβάθμισης (π.χ. κάποιοι που στην πατρίδα τους ήταν πολιτικοί μηχανικοί, εδώ είναι απλοί εργάτες κ.λπ.).
 Εκμετάλλευση, περιθωριοποίηση, έλλειψη σεβασμού απέναντί τους (αναγ-κάζονται να οδηγηθούν ακόμη και στο έγκλημα για την επιβίωσή τους).
 Δεν συμμετέχουν στα κοινά, δεν ελέγχουν την ηγεσία, αισθάνονται έξω από τις πολιτικές εξελίξεις, αποπολιτικοποιούνται και αδρανούν.
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ- ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΙΣ ΧΩΡΕΣ ΥΠΟΔΟΧΗΣ ΤΟΥΣ
 Δυσκολίες ένταξης και αφομοίωσης.
 Κίνδυνος εθνολογικής αλλοίωσης του ντόπιου πληθυσμού.
 Οικονομική επιβάρυνση αποκατάστασης- ανεργία ντόπιων λόγω προσφοράς φτηνών εργατικών χεριών
 Προβλήματα κοινωνικής παθογένειας.
17
 Συχνά δημιουργούνται «γκέτο» που λειτουργούν σαν μαφία, ενισχύονται οι κοινωνικές, πολιτικές, θρησκευτικές εντάσεις, τα φαινόμενα των ναρκωτικών και της εγκληματικότητας,
 προωθείται ο ρατσισμός, διασπάται η κοινωνική συνοχή, δεν υφίσταται αλληλεγγύη και απειλείται τελικά η ίδια η δημοκρατία.
ΤΡΟΠΟI ΑΝΤΙΜΕΤΩΠIΣΗΣ
Α. Από Διεθνείς Οργανισμούς (ΟΗΕ, UNICEF, UNESCO, Ερυθρός Σταυρός κ.λπ.)
 Μέτρα πρόληψης των αιτιών της προσφυγιάς (μέριμνα για επικράτηση και διατήρηση της δημοκρατίας, για διασφάλιση της ειρήνης, για παροχή βοήθειας σε θύματα πολέμου).
 Σωστός καταμερισμός προσφύγων ανά κράτος και περιοχή, μέτρα άμεσης περίθαλψης
 Σεβασμός και εφαρμογή νομοθεσίας για τα ανθρώπινα δικαιώματα
 Ανθρωπιστική βοήθεια, οικονομική ενίσχυση.
Β. Από τα Κράτη
 Oργάνωση - προετοιμασία δομών υποδοχής και χωροταξική κατανομή των προσφύγων.
 Προγράμματα ένταξης και προσαρμογής των προσφύγων.
 Προστασία και αξιοποίηση της πολιτισμικής ιδιαιτερότητάς τους.
 Ενημέρωση και επιμόρφωση των ντόπιων και των προσφύγων.
 Παραγωγική αξιοποίηση των προσφύγων ανάλογα με τις ικανότητές τους ή τις σπουδές τους στις χώρες προέλευσής τους,
Γ. Από τα ίδια τα Άτομα
 Ήθος, σεβασμός, ευαισθησία, ανθρωπισμός, ηθική και υλική συμπαράσταση.
 Φιλάνθρωπη αντιμετώπιση υλική και ηθική.
 Σεβασμός της πολιτιστικής ιδιαιτερότητας των προσφύγων.
 Πρωτοβουλίες για την ανακούφισή τους (π. χ. έρανοι, εκδηλώσεις, προσφορά τροφίμων, ρουχισμού κ.λπ.).
18
Ξενοφοβία-μειονότητες
Ξενοφοβία: αίσθημα φόβου , αντιπάθειας, αποστροφής ή εχθρότητας απέναντι στον ξένο, αλλά και σε οτιδήποτε ξενόφερτο, πχ. πρότυπα, αξίες, κουλτούρα κ.αλ.
Μειονότητες: πρόκειται για ομάδες ανθρώπων που τις ενώνουν η κοινή καταγωγή, τα πιστεύω ή η συμπεριφορά, αλλά διαφοροποιούνται ως προς αυτά τα χαρακτηριστικά από το ευρύτερο σύνολο, όπου εντάσσονται, λ.χ. μειονότητες μουσουλμάνων Ελλάδος
Αίτια φόβου και εχθρότητας
 Την εχθρότητα υποθάλπει η ανεπαρκής μεταναστευτική πολιτική, η απουσία αυστηρών ελέγχων και μέτρων, που θα θωρακίσουν τα δικαιώματα του εγχώριου πληθυσμού και θα περιορίσουν τη μαζική και ανεξέλεγκτη είσοδο αλλοδαπών
 Προκαταλήψεις και στερεοτυπικές αντιλήψεις
 Παραβατική δράση αλλοδαπών, πχ. διακίνηση ναρκωτικών, λαθρεμπόριο, εμπόριο λευκής σαρκός, εμπόριο βρεφών κλπ.
 Ανεργία ντόπιου πληθυσμού= χρεώνεται στους μετανάστες
 Κίνδυνος αλλοίωσης του γηγενούς πληθυσμού
 Παροχές κράτους στους μετανάστες και διευκολύνσεις οικονομικές
Επιπτώσεις
 Ενίσχυση ρατσιστικής συμπεριφορά
 Πνευματικός σκοταδισμός
 Ψυχική ανισορροπία
 Αυτοδικία, βία
 Εθνικισμός
Προτάσεις
 Διεθνής κοινότητα
 Ο περιορισμός του φαινομένου με συμβολή των ισχυρών κρατών, της ΕΕ, των διεθνών οργανισμών
 Εφαρμογή ενιαίας νομοθεσίας από τα κράτη και τη διεθνή κοινότητα
 Πολιτικός σχεδιασμός στο θέμα της προσφυγιάς
Ενδοκρατικά
 Εφαρμογή μεταναστευτικής πολιτικής
 Χορήγηση πράσινων καρτών στους νόμιμους μετανάστες
 Αντιμετώπιση της παράνομης δράσης των μεταναστών
 Προάσπιση των δικαιωμάτων των μεταναστών
 Οικονομική βοήθεια, υλοποίηση προγραμμάτων ένταξης
 Πάταξη εκμετάλλευσης μειονοτήτων
 Δίκαιη κατανομή κρατικών παροχών
 Προσπάθεια ενσωμάτωσης και αποτροπή περιθωριοποίησης
 Διασφάλιση πολιτικών τους δικαιωμάτων
19
Κοινωνία
 Ανθρωπιστική παιδεία και καλλιέργεια σεβασμού στον άνθρωπο
 Κοινωνική ενσωμάτωση μεταναστών, πνεύμα κατανόησης και ανεκτικότητας
 Σεβασμός στα ήθη, τη θρησκεία, την κουλτούρα τους
 Αγωγή με αρχές και αξίες, πίστη στο διάλογο και την ειρηνική επίλυση των διαφορών
 Δημοκρατικές αρχές
 Κατανόηση και στήριξη των μεταναστών
 Προβολή της θετικής ώσμωσης με το διαφορετικό
 Ανάληψη δράσης και πρωτοβουλιών από τους πνευματικούς ανθρώπους
Από τους μετανάστες
 Σεβασμός και τήρηση των νόμων της χώρας
 Αποφυγή πράξεων βίας και εγκληματικότητας
 Δικαιώματα και υποχρεώσεις τους
 Προσπάθεια εγκλιματισμού και ενσωμάτωσης
 Προσέγγιση της νοοτροπίας των μόνιμων κατοίκων